Αρχαία Ελληνική Γραμματική: 1ο Μάθημα


1. ΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Η μορφή των λέξεων

Εκτός από τις άκλιτες λέξεις (καί, παρά, πρό, σύν) υπάρχει κι ένας μεγάλος αριθμός λέξεων, που αλλάζουν μορφή. Αυτή την αλλαγή της μορφής την ονομάζουμε κλίση.

Κλίση

Τα ουσιαστικά, τα επίθετα, τα άρθρα, οι αντωνυμίες κλίνονται κατά γένος (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο), αριθμό (ενικό, δυικό, πληθυντικό) και πτώση (ονομαστική, γενική, δοτική, αιτιατική, κλητική).

Τα ρήματα κλίνονται κατά πρόσωπο, αριθμό, χρόνο, έγκλιση και φωνή.

Η δομή των λέξεων

Πρόθεμα

Θέμα

Μετάθεμα

Κατάληξη

Οι λέξεις αποτελούνται από μορφήματα

Σχηματισμός λεξεων

Από ένα υπόστρωμα λέξεων και μορφημάτων σύμφωνα με ορισμένους κανόνες και υποδείγματα μπορούν να σχηματιστούν καινούριες λέξεις. Διακρίνουμε δύο κύριους τρόπους σχηματισμού λέξεων, τη σύνθεση και την παραγωγή.

Βιβλιο – κριτική

ξανα – διαβάζω

υδρό- φιλος

1. Σύνθεση: Μια σύνθετη λέξη αποτελείται από δύο ή περισσότερες ξεχωριστές λέξεις, συνήθως από μια βασική λέξη και από έναν προσδιορισμό

επανα – λαμβάνω

ποιό – τητα

τελ – ικός

2. Παραγωγή: Η παραγωγή αποτελείται από μια ξεχωριστή λέξη (ή τη ρίζα της) και από ένα ή περισσότερα αχώριστα μορφήματα


Είδη λέξεων. (Μέρη του λόγου)

Οι λέξεις διακρίνονται σύμφωνα με μερικά χαρακτηριστικά τους σε κατηγορίες, τις οποίες ονομάζουμε μέρη του λόγου.

Μέρη του λόγου

Χαρακτηριστικά

Μορφή

Χρήση στο λόγο

Σημασία

Ρήμα

Κλίνεται

Ρόλος: κυρίως κατηγόρημα

σε συμφωνία με το υποκείμενο

Κατάσταση, Διαδικασία, Ενέργεια, Δράση

Ουσιαστικό

Κλίνεται

Ρόλος: Υποκείμενο, αντικείμενο, κατηγορούμενο

Πρόσωπα, Ζώα, Πράγματα, Αφηρημένες Έννοιες

Επίθετο

Κλίνεται

Ρόλος: Κατηγορούμενο, Προσδιορισμός

Ιδιότητες, Χαρακτηριστικά

Άρθρο

Κλίνεται

Ρόλος:Προσδιορισμός,

Αντωνυμία

Κλίνεται

Ρόλος: Στη θέση ενός ουσιαστικού

Μόρια:

– Επίρρημα

– Πρόθεση

– Σύνδεσμος

άκλιτο

άκλιτο

άκλιτο

Ρόλος: προσδιορισμός

Ρόλος:

Ρόλος:

Τρόπος, τόπος, χρόνος

Σχέσεις

Επιφώνημα

2. ΤΟΝΙΣΜΟΣ

Τόνοι : οξεία ′, περισπωμένη ~

Πνεύματα : ψιλή > , δασεία <

(Τα πνεύματα τοποθετούνται στην αρχή της λέξης, όταν υπάρχει φωνήεν, δίφθογγος ή ρ )

Για να εφαρμόσω τους κανόνες τονισμού, πρέπει πρώτα να γνωρίζω καλά ποια φωνήεντα ή δίφθογγοι είναι μακρόχρονοι και ποιοι βραχύχρονοι.


Σημάδι ΜΑΚΡΟΥ :

Σημάδι ΒΡΑΧΕΩΣ: U

Τα σημάδια αυτά, δεν θα τα δω στις λέξεις ενός κειμένου. Είναι σημάδια που τα τοποθετώ εγώ, όταν θέλω να εφαρμόσω τους κανόνες τονισμού σε μία λέξη. Τα σημάδια αυτά τοποθετούνται μόνο σε φωνήεντα, δίφθογγους και το σύμφωνο ρ .

ΜΑΚΡΑ Η,Ω

ΔΙΦΘΟΓΓΟΙ : αι, οι, ει,αυ,ευ,ου, ηυ, υι

Εξαιρεση : Τα –οι και –αι στο τέλος λέξης και όταν δεν ακολουθεί άλλο γράμμα είναι βραχύχρονα π.χ. εκεινοι, εκεινοις, εκεινα, εκείναις

Η εξαίρεση δεν ισχύει στην έγκλιση της ευκτικής των ρημάτων π.χ. άγοι

ΒΡΑΧΕΑ Ο, Ε ΔΙΧΡΟΝΑ Α,Ι,Υ

Κανόνες Τονισμού

Κάθε βραχύχρονη συλλαβή όταν τονίζεται παίρνει οξεία

π.χ. νέφος, τόπος, αγαθός

v Μακρά συλλαβή πριν από βραχεία παίρνει περισπωμένη ( «μακρό προ βραχέως περισπάται») π.χ. κηπος, χωρος, φευγε, κωμαι

v Μακρά συλλαβή πριν από μακρά παίρνει οξεία («μακρό προ μακρού οξύνεται») π.χ. θήκη, κώμη, παιδεύω, κλαίω

v Καμία λέξη δεν τονίζεται πάνω από την προπαραλήγουσα

Ε – λε- γό- με- θα

Προπαραλήγουσα Παραλήγουσα Λήγουσα

v Όταν η λήγουσα είναι μακρά, η προπαραλήγουσα απαγορεύεται να τονιστεί

π.χ. Βασίλισσα, βασιλίσσης, θάλασσα, θαλάσσης

v Στα πτωτικά( στις πτώσεις των ονομάτων) όπου τονίζεται η Ονομαστική Ενικού, εκεί τονίζονται και οι άλλες πτώσεις Ενικού και Πληθυντικού, εκτός κι αν το εμποδίζει η λήγουσα

π.χ. ο λέων, του λέοντος, τω λέοντι…/ οι λέοντες ΑΛΛΑ των λεόντων (μακρά λήγουσα-ο τόνος κατεβαίνει)

v Θέσει μακρόχρονη συλλαβή έχουμε όταν ένα βραχύ φωνήεν βρίσκεται πίσω από διπλό σύμφωνο ζ, ξ, ψ ή 2 ή περισσότερα σύμφωνα. Στον τονισμό όμως τη λογαριάζω για βραχύχρονη

π.χ. Άλλος, λύτρον, τόξον

v Ονομαστική, Αιτιατική, Κλητικήà όταν τονίζονται στη λήγουσαà οξεία

π.χ. ο ποιητής, τόν ποιητήν, ω ποιητά, οι ποιηταί, τους ποιητάς, ο πατήρ, ο λιμήν, καλήν, αυτή, αυτήν, αυτός, λαβών, ιδών, λελυκώς, λυθείς

ΕΞΑΙΡΕΣΕΙΣ :

¨ Τα συνηρημένα

¨ Μονοσύλλαβοι τύποι με χαρακτήρα ι, υ, ου, αυ

π.χ.ο κις, ο βους, η γραυς

¨ Αιτιατική πληθυντικού Γ’κλιτων σε –υς (γεν. –ύος)

π.χ. τους ιχθυς

¨ Ενικός ονομαστ., αιτ., κλητ. το πυρ & το ους

¨ Ενικός ονομαστ. & κλητ. η γλαυξ

¨ Ενικός κλητική Γ’κλιτων σε –ευς ( γεν.– έως) π.χ. ω βασιλευ

v Μακροκατάληκτη Γενική & Δοτική àόταν τονίζεταιàπερισπωμένη

Π.χ. του ποιητου, τω ποιητη, των ποιητων, τοις ποιηταις/ της φωνης, τη φωνη, των φωνων, ταις φωναις/ του αγαθου, τω αγαθω, των αγαθων, τοις αγαθοις

ΕΞΑΙΡΕΣΕΙΣ :

¨ Αττικόκλιτα Β’ Κλίσης : φυλλάττουν σε όλες τις πτώσεις τον τόνο που έχουν στην ονομαστική o λεώς, του λεώ, ο πρόνεως, του πρόνεω, ο λεώς, του λεώ

v Η λήγουσα που προέρχεται από συναίρεση , όταν τοίζεται, παίρνει πάντα περισπωμένη .

Π.χ. τιμω, ποιω, το οστουν (Β’ κλίση)

v Σύνθετες λέξεις : ο τόνος ανεβαίνει ως των τελευταία συλλαβή του α’ συνθετικού, αν το επιτρέπει η λήγουσα

Π.χ.( σοφός ) πάν-σοφος, ( πόλις) ακρό-πολις, μεγαλό-πολις, ( ελθέ) άπελθε, , ο μεγαλό-φρων, το μεγαλό-φρον,

v Άτονες λέξεις :

§ Τα άρθρα

§ Οι προθέσεις εις, εν, εκ ( η εξ)

§ Τα μόρια εις, ως, ου ( ουκ, ουχ)

3. ΠΝΕΥΜΑΤΑ

Οι περισσότερες λέξεις που αρχίζουν από φωνήεν ή δίφθογγο στην Αρχαία Εληνική παίρνουν ψιλή > .

v Ποιες λέξεις παίρνουν δασεία;

1) Λέξεις που αρχίζουν από υ ή ρ : υβρίζω, ρόδον

2) Τα άρθρα ο, η , οι, αι και οι δεικτικές αντωνυμίες οδε, ηδε, οιδε, αιδε, ουτος, αυτή

3) Αναφορικές αντωνυμίες και επιρρήματα : ος, η, ο κτλ, όπου, όθεν κτλ

4) Οι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας : ημεις, ημων κτλ, ου, οι, ε

5) Αντωνυμίες : έτερος, εκάτερος, έκαστος και οι λέξεις που σχηματίζονται από αυτές

6) Οι Σύνδεσμοι : εως, ηνίκα, ίνα, όμως, οπότε, όπως, ότε, ότι, ως, ώστε

7) Τα Αριθμητικά : εις , εν, εξ, επτά, εκατόν & τα παράγωγά τους

Και οι εξής λέξεις:

dasynomenes-lekseis2.jpgdasynomenes-lekseis.jpg

 

Ας περάσουμε όμως στην πράξη…!

Προσπάθησε να τονίσεις τις παρακάτω λέξεις και να αιτιολογήσεις τον τόνο που έβαλες :

Λεγω, νησος, σταδιον,περιβολος, αδυτον, ναυλος, κτηνος, μεσον, τροπος, λογων, νεος, βωλος, ταυρος, δουλων, δουλος, γενναιων, οινος, γενναιος, μηκος, μεγαλοφρον, μεγαλοφρων, ζευγος, οικτος, εκεινοις, εκεινοι, ρωμη, ρητωρ, ψηφος, χωρος, πολεμων, τραπεζης, ανθρωπων, ανθρωπος, τοιχος, ος, η, ο, ημεις, ημων, υμεις, υμων, οπου, ουτος, αυτη, ότι, ως, εως, ηνικα, υβρις, υβρεως

 

Λία Γκασούκα, Φιλόλογος

MyFreeCopyright.com Registered & Protected

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s