Συντακτικό Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας : 1o Μάθημα


ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

* Τι σημαίνει σύνταξη κειμένου και γιατί μας απασχολεί;

Συντάσσω ένα κείμενο σημαίνει ότι συνδέω τους όρους μιας πρότασης, τις προτάσεις μεταξύ τους και αντιμετωπίζω τις διάφορες ιδιομορφίες του λόγου με βάση συγκεκριμένους κανόνες

* Ποιες είναι οι ευρύτερες ενότητες στις οποίες διαιρείται ένα Συντακτικό;

Α. Εξέταση της Πρότασης και των όρων της

Β. Εξέταση της σύνδεσης των προτάσεων μεταξύ τους

Γ. Τα Σχήματα Λόγου

Α. ΠΡΟΤΑΣΗ

Στην ενότητα Πρόταση θα εξετάσουμε τους ακόλουθους όρους :

1. Είδη Προτάσεων : 1α) Βάσει περιεχομένου

1β) Βάσει των όρων της

2. Οι προτάσεις στις μεταξύ τους σχέσεις

3. Η απλη πρόταση και οι όροι της

3α) Υποκείμενο Κατηγόρημα

3β) Συνδετικό ρήμα

3γ) Κατηγορούμενο : i) Απλό κατηγορούμενο,

ii) Επιρρηματικό Κατηγορούμενο

iii) Προληπτικό Κατηγορούμενο

iv) Γενική Κατηγορηματική

3δ) 3ε) Συμφωνία των όρων της προτάσεως

4. Επαυξημένη Πρόταση:

4α) Είδη προσδιορισμών

i) Ομοιόπτωτοι ονοματικοί: Επιθετικοί, κατηγορηματικοί, παράθεση, επεξήγηση

4β) Αντικείμενο :i) Άμεσο,ii) Έμμεσο, 4βiii) Εξωτερικό iv) Εσωτερικό v) Σύστοιχο Αντικείμενο

5. Μονόπτωτα και Δίπτωτα ρήματα

6. Η χρήση των Πτώσεων:

6α)Ονομαστική και κλητική

6β) Γενική :

6βi) Εξάρτηση από ουσιαστικό ή επίθετο

ii) Εξάρτηση από επίρρημα

iii) Eξάρτηση από επιφώνημα

iv) Ως επίρρημα

6βv) Γενική συγκριτική ή Β’ όρος σύγκρισης

6γ) Δοτική :

i) Εξάρτηση από ουσιαστικό ή επίθετο

ii) Εξάρτηση από επίρρημα

iii) Ως επίρρημα

iv) Δοτική προσωπική

6δ)Αιτιατική :

i) Εξάρτηση από ουσιαστικό ή επίθετο

ii) Ως επίρρημα

1 α. Η Πρόταση σχετικά με το Περιεχόμενό της

* Κρίσης : εκφράζει κρίση για κάτι

* Επιθυμίας : εκφράζει επιθυμία

* Ερωτηματική : εκφράζει ερώτηση

* Επιφωνηματική : εκφράζει ψυχικό πάθος, δηλ. θαυμασμό, λύπη, χαρά, έκλπληξη κλπ ( συνήθως έχω παράλειψη ρήματος)

* Αρνητική( ή Αποφατική) :εκφράζει άρνηση με το ου ( προτάσεις κρίσεως) ή το μή ( προτάσεις επιθυμίας)

* Καταφατική : δεν εκφράζει άρνηση

1β. Η Πρόταση σχετικά με τους όρους της

* Απλή : υποκείμενο + κατηγόρημα

υποκείμενο+συνδετικό ρήμα+κατηγορούμενο

(Κατηγόρημα= μας δείχνει τι είναι, τι κάνει, τι παθαίνει ή σε ποια κατάσταση

βρίσκεται το Υποκείμενο, δηλαδή είναι το ρήμα, μονολεκτικό ή περιφραστικό)


*
Σύνθετη : περισσότερα από ένα υποκείμενα ή κατηγορούμενα ή υποκείμενα και κατηγορούμενα

* Ελλιπής : λείπουν ένας ή περισσότεροι όροι, επειδή τους εννοούμε εύκολα

* Επαυξημένη ( ή Συμπληρωμένη) : οι κύριοι όροι έχουν συμπληρώματα δηλαδή προσδιορισμούς

2. Οι Προτάσεις στις μεταξύ τους σχέσεις- Σύνδεση Προτάσεων


* Κύρια ή ανεξάρτητη :μπορεί να σταθεί μόνη της στο λόγο χωρίς να εξαρτάται από άλλη

* Οι κύριες προτάσεις συνδέονται μεταξύ τους με τους

· Συμπλεκτικούς Συνδέσμους

· Αντιθετικούς Συνδέσμους

· Διαζευκτικούς Συνδέσμους

· Συμπερασματικούς Συνδέσμους ( εκτός ώστε, ως )

· Το αιτιολογικό γάρ

* Ο τρόπος αυτός της σύνδεσης κυρίων προτάσεων λέγεται «κατά παράταξη»


*
Δευτερεύουσα ή εξαρτημένη πρόταση : δε μπορεί να σταθεί μόνη της στο λόγω, αλλά εξαρτάται από μια κύρια πρόταση, της οποίας συμπληρώνει το νόημα.

1. Ειδικές ( εισαγωγή με Ειδικούς συνδέσμους)

2. Αιτιολογικές ( Αιτιολογικοί σύνδεσμοι)

3. Τελικές ( Τελικοί Σύνδεσμοι)

4. Υποθετικές (Υποθετικοί Σύνδεσμοι)

5. Ενδοτικές ή Παραχωρητικές ( Εναντιωματικοί ή Παραχωρητικοί Σύνδεσμοι)

6. Χρονικές ( Χρονικοί Σύνδεσμοι)

7. Συμπερασματικές ( Συμπερασματικοί Σύνδεσμοι)

8. Ενδοιαστικές ( Ενδοιαστικά μόρια μη, μη ου)

1. Πλάγιες ερωτηματικές (ερωτηματικές αντωνυμίας ή επιρρήματα / ερωτηματικό ει/ αναφορικές αντωνυμίες ή επιρρήματα)

2. Αναφορικές ( Αναφορικές αντωνυμίες )

* Σύνδεση Δευτερεύουσας+ Κύριας= καθ’ υπόταξη

* Σύνδεση Δευτερεύουσας+ Δευτερεύουσας= συνήθως κατά παράταξη

Συνήθως, για να καταλάβω τι είδους πρόταση είναι η δευτερεύουσα που βλέπω σε ένα κείμενο, κοιτάω με τι εισάγεται. Το να μάθω πολύ καλά τα είδη των συνδέσμων, αποτελεί εφόδιο που θα με σώσει από «δύσκολες» στιγμές , όταν συντάσσω ένα κείμενο.Για το λόγο αυτό καλό θα ήταν να γνωρίζεις από μνήμης τον παρακάτω πίνακα.

syndesmoi1.jpg

syndesmoi2.jpg

[Σχολική Γραμματική ΟΕΔΒ]

Επιμέλεια: Λία Γκασούκα, Φιλόλογος

MyFreeCopyright.com Registered & Protected

Αρχαία Ελληνικά Γ’ Λυκείου : Αριστοτέλης, “Ηθικά Νικομάχεια Β’ “, Κεφ.1-2, Μετάφραση


Κεφάλαιο 1ο : Οι επιμέρους αρετές πετυχαίνονται με την επανάληψη των αντίστοιχων πράξεων- ενεργειών.

Αρχαίο Κείμενο

Διττῆς δὴ τῆς ἀρετῆς οὔσης, τῆς μὲν διανοητικῆς τῆς
(15) δὲ ἠθικῆς, ἡ μὲν διανοητικὴ τὸ πλεῖον ἐκ διδασκαλίας ἔχει
καὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν αὔξησιν, διόπερ ἐμπειρίας δεῖται
καὶ χρόνου, ἡ δ’ ἠθικὴ ἐξ ἔθους περιγίνεται, ὅθεν καὶ τοὔνομα
ἔσχηκε μικρὸν παρεκκλῖνον ἀπὸ τοῦ ἔθους. ἐξ οὗ καὶ δῆλον
ὅτι οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται· οὐθὲν
(20) γὰρ τῶν φύσει ὄντων ἄλλως ἐθίζεται, οἷον ὁ λίθος φύσει
κάτω φερόμενος οὐκ ἂν ἐθισθείη ἄνω φέρεσθαι, οὐδ’ ἂν μυ-
ριάκις αὐτὸν ἐθίζῃ τις ἄνω ῥιπτῶν, οὐδὲ τὸ πῦρ κάτω, οὐδ’
ἄλλο οὐδὲν τῶν ἄλλως πεφυκότων ἄλλως ἂν ἐθισθείη. οὔτ’
ἄρα φύσει οὔτε παρὰ φύσιν ἐγγίνονται αἱ ἀρεταί, ἀλλὰ
(25) πεφυκόσι μὲν ἡμῖν δέξασθαι αὐτάς, τελειουμένοις δὲ διὰ τοῦ
ἔθους. ἔτι ὅσα μὲν φύσει ἡμῖν παραγίνεται, τὰς δυνάμεις
τούτων πρότερον κομιζόμεθα, ὕστερον δὲ τὰς ἐνεργείας ἀποδί-
δομεν (ὅπερ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων δῆλον· οὐ γὰρ ἐκ τοῦ πολ-
λάκις ἰδεῖν ἢ πολλάκις ἀκοῦσαι τὰς αἰσθήσεις ἐλάβομεν,
(30) ἀλλ’ ἀνάπαλιν ἔχοντες ἐχρησάμεθα, οὐ χρησάμενοι ἔσχο-
μεν)· τὰς δ’ ἀρετὰς λαμβάνομεν ἐνεργήσαντες πρότερον,
ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν· ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας
ποιεῖν, ταῦτα ποιοῦντες μανθάνομεν, οἷον οἰκοδομοῦντες οἰκο-
δόμοι γίνονται καὶ κιθαρίζοντες κιθαρισταί· οὕτω δὲ καὶ τὰ
[1103b] μὲν δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα, τὰ δὲ σώφρονα
σώφρονες, τὰ δ’ ἀνδρεῖα ἀνδρεῖοι. μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινό-
μενον ἐν ταῖς πόλεσιν· οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθί-
ζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομο-
(5) θέτου τοῦτ’ ἐστίν, ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν,
καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης. ἔτι
ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ
καὶ φθείρεται, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν
καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κιθαρισταί. ἀνάλογον
(10) δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ
εὖ οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς
κακοί. εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος,
ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί. οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ
τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι
(15) τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδι-
κοι, πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖ-
σθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. ὁμοίως δὲ καὶ
τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς· οἳ μὲν
γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δ’ ἀκόλαστοι καὶ ὀρ-
(20) γίλοι, οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ
ἐκ τοῦ οὑτωσί. καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ
ἕξεις γίνονται. διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι·
κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις. οὐ
μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι,
(25) ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.

Μετάφραση

Δ. Λυπουρλής. 2002. Αριστοτέλης. Ηθικά Νικομάχεια. Βιβλίο Β’. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος.

Δύο είναι, όπως είδαμε, τα είδη της αρετής, η διανοητική και η ηθική. Η διανοητική αρετή χρωστάει και τη γένεση και την αύξησή της κατά κύριο λόγο στη διδασκαλία (γιαυτό και εκείνο που χρειάζεται γι’ αυτήν είναι η πείρα και ο χρόνος), ενώ η ηθική αρετή είναι αποτέλεσμα του έθους (και το ίδιο της το όνομα, άλλωστε, μικρή μόνο διαφορά παρουσιάζει από τη λέξη έθος). Αυτό ακριβώς κάνει φανερό ότι καμιά ηθική αρετή δεν υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως. Πραγματικά, δεν υπάρχει πράγμα εφοδιασμένο από τη φύση με κάποιες ιδιότητες, που να μπορείς να το συνηθίσεις να αποκτήσει άλλες ιδιότητες. Παράδειγμα η πέτρα: καμωμένη από τη φύση να πηγαίνει προς τα κάτω, δεν είναι δυνατό να συνηθίσει να πηγαίνει προς τα πάνω, έστω κι αν χιλιάδες φορές προσπαθήσει κανείς να της το μάθει πετώντας την και ξαναπετώντας την προς τα πάνω· ούτε η φωτιά μπορεί να συνηθίσει να πηγαίνει προς τα κάτω· γενικά δεν υπάρχει πράγμα καμωμένο από τη φύση να συμπεριφέρεται με έναν ορισμένο τρόπο, που να μπορεί να συνηθίσει να συμπεριφέρεται με άλλον τρόπο. Συμπέρασμα: οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως ― ούτε όμως και είναι αντίθετη προς τη φύση μας η γένεσή τους μέσα μας: η φύση μάς έκανε επιδεκτικούς στις αρετές, τέλειοι όμως σ’ αυτές γινόμαστε με τη διαδικασία του έθους.

Επίσης: Για καθετί που το έχουμε από τη φύση, πρώτα έχουμε τη δυνατότητά του να ενεργήσει· στην ενέργεια την ίδια φτάνουμε ύστερα (το πράγμα γίνεται φανερό στις αισθήσεις μας· πραγματικά, τις αισθήσεις της όρασης ή της ακοής δεν τις αποκτήσαμε έχοντας δει ή έχοντας ακούσει πολλές φορές, αλλά αντίθετα: έχοντάς τες τις χρησιμοποιήσαμε· δεν τις αποκτήσαμε με τη χρήση)· τις αρετές όμως τις αποκτούμε αφού πρώτα τις εφαρμόσουμε στην πράξη ― όπως ακριβώς γίνεται και στις άλλες τέχνες· τα πράγματα δηλαδή που πρέπει πρώτα να τα μάθουμε προτού αρχίσουμε να τα κάνουμε, τα μαθαίνουμε κάνοντάς τα· π.χ. οικοδόμοι γίνονται χτίζοντας σπίτια, κιθαριστές παίζοντας κιθάρα· με τον ίδιο τρόπο γινόμαστε: δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις, σώφρονες κάνοντας σώφρονες πράξεις, ανδρείοι κάνοντας ανδρείες πράξεις.

Την επιβεβαίωση μας την προσφέρει και αυτό που γίνεται στις πολιτείες· πραγματικά, οι νομοθέτες κάνουν καλούς τους πολίτες τους ασκώντας τους να αποκτούν τις συγκεκριμένες συνήθειες ― αυτή είναι η θέληση του κάθε νομοθέτη, και όσοι δεν τα καταφέρνουν σ’ αυτό, δεν πετυχαίνουν στο έργο τους· σ’ αυτό, άλλωστε, και διαφέρει τελικά το ένα πολίτευμα από το άλλο, το καλό από το λιγότερο καλό.

Επίσης: Η γένεση κάθε αρετής και η φθορά της έχουν την ίδια αρχή και γίνονται με τα ίδια μέσα ― έτσι ακριβώς γίνεται και στις τέχνες: παίζοντας κιθάρα γίνονται και οι καλοί και οι κακοί κιθαριστές· το ίδιο και οι οικοδόμοι και όλοι οι άλλοι: χτίζοντας με καλό τρόπο σπίτια θα γίνουν καλοί οικοδόμοι, χτίζοντάς τα όμως με κακό τρόπο θα γίνουν κακοί· αν δεν ήταν έτσι, δεν θα υπήρχε ανάγκη δασκάλου, και όλοι θα ήταν καλοί ή κακοί εκ γενετής. Το ίδιο συμβαίνει και με τις αρετές: κάνοντας αυτά που κάνουμε στην καθημερινή μας συνάφεια με τους άλλους ανθρώπους άλλοι γινόμαστε δίκαιοι και άλλοι άδικοι· επίσης: κάνοντας αυτά που κάνουμε στις επικίνδυνες και φοβερές περιστάσεις της ζωής και αποκτώντας σιγά σιγά τη συνήθεια να αισθανόμαστε φόβο ή θάρρος, άλλοι γινόμαστε ανδρείοι και άλλοι δειλοί. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και σε σχέση με τις επιθυμίες και την οργή: άλλοι γίνονται σώφρονες και πράοι και άλλοι ακόλαστοι και οργίλοι, οι πρώτοι με το να συμπεριφέρονται έτσι στις περιστάσεις αυτές και οι άλλοι με τον αντίθετο τρόπο. Με δυο λόγια: οι έξεις γεννιούνται από την επανάληψη όμοιων ενεργειών. Γι’ αυτό και πρέπει να φροντίζουμε οι ενέργειές μας να έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, αφού οι έξεις είναι τελικά αντίστοιχες προς τις διαφορές που οι ενέργειες αυτές παρουσιάζουν μεταξύ τους. Δεν έχει λοιπόν μικρή σημασία να αποκτά κανείς όσο γίνεται πιο νέος αυτές ή εκείνες τις συνήθειες× ίσα ίσα έχει πολύ μεγάλη σημασία, ή μάλλον σημαίνει το παν.

Κεφάλαιο 2o :η υπερβολή και η έλλειψη αποτελούν τα δύο άκρα τα οποία πρέπει να αποφεύγονται, προκειμένου να κατακτηθεί η ηθική αρετή. Η μεσότητα ή αλλιώς ” το μέσον” ορίζεται ως το μέσο σημείο ανάμεσα στην υπερβολή και την έλλειψη , και αναδεικνύεται ως ο μοναδικός δρόμος για τον προσδιορισμό και την κατάκτηση της ηθικής αρετής

Αρχαίο Κείμενο

Ἐπεὶ οὖν ἡ παροῦσα πραγματεία οὐ θεωρίας ἕνεκά
ἐστιν ὥσπερ αἱ ἄλλαι (οὐ γὰρ ἵνα εἰδῶμεν τί ἐστιν ἡ ἀρετὴ
σκεπτόμεθα, ἀλλ’ ἵν’ ἀγαθοὶ γενώμεθα, ἐπεὶ οὐδὲν ἂν ἦν
ὄφελος αὐτῆς), ἀναγκαῖον ἐπισκέψασθαι τὰ περὶ τὰς
(30) πράξεις, πῶς πρακτέον αὐτάς· αὗται γάρ εἰσι κύριαι καὶ
τοῦ ποιὰς γενέσθαι τὰς ἕξεις, καθάπερ εἰρήκαμεν. τὸ μὲν οὖν
κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον πράττειν κοινὸν καὶ ὑποκείσθω —ῥηθή-
σεται δ’ ὕστερον περὶ αὐτοῦ, καὶ τί ἐστιν ὁ ὀρθὸς λόγος,
καὶ πῶς ἔχει πρὸς τὰς ἄλλας ἀρετάς. ἐκεῖνο δὲ προδιο-
[1104a] μολογείσθω, ὅτι πᾶς ὁ περὶ τῶν πρακτῶν λόγος τύπῳ
καὶ οὐκ ἀκριβῶς ὀφείλει λέγεσθαι, ὥσπερ καὶ κατ’ ἀρχὰς
εἴπομεν ὅτι κατὰ τὴν ὕλην οἱ λόγοι ἀπαιτητέοι· τὰ δ’ ἐν
ταῖς πράξεσι καὶ τὰ συμφέροντα οὐδὲν ἑστηκὸς ἔχει, ὥσ-
(5) περ οὐδὲ τὰ ὑγιεινά. τοιούτου δ’ ὄντος τοῦ καθόλου λόγου,
ἔτι μᾶλλον ὁ περὶ τῶν καθ’ ἕκαστα λόγος οὐκ ἔχει τἀκρι-
βές· οὔτε γὰρ ὑπὸ τέχνην οὔθ’ ὑπὸ παραγγελίαν οὐδεμίαν
πίπτει, δεῖ δ’ αὐτοὺς ἀεὶ τοὺς πράττοντας τὰ πρὸς τὸν και-
ρὸν σκοπεῖν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς ἰατρικῆς ἔχει καὶ τῆς
(10) κυβερνητικῆς. ἀλλὰ καίπερ ὄντος τοιούτου τοῦ παρόντος
λόγου πειρατέον βοηθεῖν. πρῶτον οὖν τοῦτο θεωρητέον, ὅτι
τὰ τοιαῦτα πέφυκεν ὑπ’ ἐνδείας καὶ ὑπερβολῆς φθείρε-
σθαι, (δεῖ γὰρ ὑπὲρ τῶν ἀφανῶν τοῖς φανεροῖς μαρτυρίοις
χρῆσθαι) ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἰσχύος καὶ τῆς ὑγιείας ὁρῶμεν·
(15) τά τε γὰρ ὑπερβάλλοντα γυμνάσια καὶ τὰ ἐλλείποντα
φθείρει τὴν ἰσχύν, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ποτὰ καὶ τὰ σιτία
πλείω καὶ ἐλάττω γινόμενα φθείρει τὴν ὑγίειαν, τὰ δὲ
σύμμετρα καὶ ποιεῖ καὶ αὔξει καὶ σῴζει. οὕτως οὖν καὶ
ἐπὶ σωφροσύνης καὶ ἀνδρείας ἔχει καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν.
(20) ὅ τε γὰρ πάντα φεύγων καὶ φοβούμενος καὶ μηδὲν ὑπο-
μένων δειλὸς γίνεται, ὅ τε μηδὲν ὅλως φοβούμενος ἀλλὰ
πρὸς πάντα βαδίζων θρασύς· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ μὲν πά-
σης ἡδονῆς ἀπολαύων καὶ μηδεμιᾶς ἀπεχόμενος ἀκόλα-
στος, ὁ δὲ πᾶσαν φεύγων, ὥσπερ οἱ ἄγροικοι, ἀναίσθητός
(25) τις· φθείρεται δὴ ἡ σωφροσύνη καὶ ἡ ἀνδρεία ὑπὸ τῆς
ὑπερβολῆς καὶ τῆς ἐλλείψεως, ὑπὸ δὲ τῆς μεσότητος σῴ-
ζεται. ἀλλ’ οὐ μόνον αἱ γενέσεις καὶ αὐξήσεις καὶ αἱ
φθοραὶ ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ ὑπὸ τῶν αὐτῶν γίνονται, ἀλλὰ
καὶ αἱ ἐνέργειαι ἐν τοῖς αὐτοῖς ἔσονται· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν
(30) ἄλλων τῶν φανερωτέρων οὕτως ἔχει, οἷον ἐπὶ τῆς ἰσχύος·
γίνεται γὰρ ἐκ τοῦ πολλὴν τροφὴν λαμβάνειν καὶ πολ-
λοὺς πόνους ὑπομένειν, καὶ μάλιστα ἂν δύναιτ’ αὐτὰ ποιεῖν
ὁ ἰσχυρός. οὕτω δ’ ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν· ἔκ τε γὰρ
τοῦ ἀπέχεσθαι τῶν ἡδονῶν γινόμεθα σώφρονες, καὶ γενό-
(35) μενοι μάλιστα δυνάμεθα ἀπέχεσθαι αὐτῶν· ὁμοίως δὲ
[1104b] καὶ ἐπὶ τῆς ἀνδρείας· ἐθιζόμενοι γὰρ καταφρονεῖν τῶν φο-
βερῶν καὶ ὑπομένειν αὐτὰ γινόμεθα ἀνδρεῖοι, καὶ γενό-
μενοι μάλιστα δυνησόμεθα ὑπομένειν τὰ φοβερά.

Μετάφραση

Μτφρ. Δ. Λυπουρλής. 2002. Αριστοτέλης. Ηθικά Νικομάχεια. Βιβλίο Β’. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος.

Επειδή λοιπόν η παρούσα φιλοσοφική μας ενασχόληση δεν έχει ως στόχο της, όπως οι άλλες, τη θεωρητική γνώση (η έρευνά μας δηλαδή δεν γίνεται για να μάθουμε τι είναι η αρετή, αλλά για να γίνουμε ενάρετοι ― αλλιώς δεν θα είχε κανένα νόημα), είναι ανάγκη να εξετάσουμε το θέμα «πράξεις», με το νόημα «πώς πρέπει να τις πράττουμε» ― αυτό, φυσικά, επειδή από αυτές εξαρτάται και το τι θα είναι τελικά οι έξεις μας, όπως το έχουμε ήδη πει. Ας βάλουμε λοιπόν ως βάση τη γενικά παραδεκτή αρχή ότι οι πράξεις μας πρέπει να κατευθύνονται από τον ορθό λόγο ― για το θέμα αυτό θα μιλήσουμε πιο κάτω (εκεί θα πούμε και τι είναι ο ορθός λόγος και σε ποια σχέση βρίσκεται προς τις άλλες αρετές). Ας σπεύσουμε όμως να συμφωνήσουμε από τώρα μεταξύ μας πως κάθε φορά που μιλούμε για πράξεις και για συμπεριφορές ο λόγος μας δεν μπορεί παρά να είναι γενικός και όχι ακριβής ως τη λεπτομέρεια· το είπαμε ήδη στην αρχή αρχή, ότι οι φιλοσοφικοί μας λόγοι πρέπει να ζητούμε να είναι αντίστοιχοι προς το θέμα μας ― και, βέβαια, τα θέματα τα σχετικά με τη συμπεριφορά μας και με ό,τι μας συμφέρει και μας ωφελεί δεν έχουν τίποτε το σταθερό, όπως δεν έχουν τίποτε το σταθερό και τα θέματα τα σχετικά με την υγεία μας. Αν αυτό ισχύει για τις γενικότερου περιεχομένου κρίσεις μας, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό δεν μπορείνα είναι ακριβής ως την τελευταία λεπτομέρεια ο λόγος μας για τα επιμέρους θέματα, αφού αυτά δεν αποτελούν αντικείμενο κάποιας συγκεκριμένης επιστήμης ούτε εμπίπτουν σε κάποιους συγκεκριμένους κανόνες, αλλά τα ίδια τα ενεργούντα άτομα πρέπει κάθε φορά να κρίνουν τι ταιριάζει στη συγκεκριμένη περίσταση ― όπως ακριβώς συμβαίνει και στον χώρο της ιατρικής ή στην τέχνη της διακυβέρνησης του πλοίου.

Παρόλο όμως που η παρούσα μας έρευνα έχει αυτόν τον χαρακτήρα, εμείς πρέπει να της προσφέρουμε όποια συνδρομή μπορούμε. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν με την παρατήρηση ότι τα πράγματα αυτά έχουν από τη φύση τους την ιδιότητα να φθείρονται από την έλλειψη και την υπερβολή, όπως ακριβώς βλέπουμε ότι γίνεται στην περίπτωση της σωματικής ρώμης και της υγείας ― το θεωρείτε, φαντάζομαι, φυσικό, για τα όχι φανερά πράγματα να χρησιμοποιούμε τις αποδείξεις που μας προσφέρουν τα φανερά. Έτσι: οι υπερβολικές γυμναστικές ασκήσεις αλλά και οι λειψές φθείρουν τη σωματική δύναμη· επίσης: τα ποτά και τα τρόφιμα, όταν γίνονται περισσότερα ή λιγότερα από κάποια συγκεκριμένη ποσότητα, φθείρουν την υγεία, ενώ τα σύμφωνα με το μέτρο τη γεννούν, την αυξάνουν και τη διασφαλίζουν. Το ίδιο λοιπόν συμβαίνει και στην περίπτωση της σωφροσύνης, της ανδρείας και των άλλων αρετών. Πραγματικά, ο άνθρωπος που συστηματικά τρέπεται σε φυγή μπροστά στο καθετί, που φοβάται τα πάντα και δεν αντιστέκεται σε τίποτε, γίνεται δειλός· ο άνθρωπος, από την άλλη, που δεν φοβάται τίποτε και βγαίνει να αντιμετωπίζει το καθετί, γίνεται απόκοτος· το ίδιο: αυτός που απολαμβάνει συστηματικά όλων των ειδών τις ηδονές και δεν μένει μακριά από καμία, γίνεται ακόλαστος, ενώ αυτός που ―σαν αγροίκος― μένει συστηματικά μακριά από όλες τους, γίνεται, θα λέγαμε, αναίσθητος· συμπέρασμα: τη σωφροσύνη και την ανδρεία τις φθείρει η υπερβολή και η έλλειψη, ενώ η μεσότητα τις σώζει.

Δεν είναι όμως μόνο ότι έχουν την ίδια αρχή και τις ίδιες αιτίες τόσο η γένεση και η αύξηση των αρετών όσο και η φθορά τους· στον ίδιο επίσης χώροθα εκδηλωθεί και η πραγμάτωσή τους· έτσι, άλλωστε, συμβαίνει και στις άλλες, τις πιο φανερές, περιπτώσεις· π.χ. στην περίπτωση της σωματικής ρώμης: η σωματική ρώμη γεννιέται από την πολλή τροφήκαι από την άσκηση στους πολλούς κόπους, αυτά όμως τα πράγματα είναι ικανός να τα κάνει κατά κύριο λόγο ο σωματικά ρωμαλέος. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τις αρετές: μένοντας συστηματικά μακριά από τις ηδονές γινόμαστε σώφρονες, και όταν γίνουμε, έχουμε πια σε πολύ μεγάλο βαθμό τη δύναμη να μένουμε μακριά τους· το ίδιο και με την ανδρεία: αποκτώντας σιγά σιγά τη συνήθεια να περιφρονούμε τα πράγματα που προκαλούν φόβο και να τα αντιμετωπίζουμε, γινόμαστε ανδρείοι, και όταν γίνουμε, έχουμε πια σε πολύ μεγάλο βαθμό τη δύναμη να τα αντιμετωπίζουμε.

[Πηγές : 1.www.greeklanguage.gr, Η Πύλη για την ελληνική Γλώσσα 2. Βιβλίο ΟΕΔΒ]

Αρχαία Ελληνική Γραμματική: 1ο Μάθημα


1. ΛΕΞΕΙΣ ΚΑΙ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Η μορφή των λέξεων

Εκτός από τις άκλιτες λέξεις (καί, παρά, πρό, σύν) υπάρχει κι ένας μεγάλος αριθμός λέξεων, που αλλάζουν μορφή. Αυτή την αλλαγή της μορφής την ονομάζουμε κλίση.

Κλίση

Τα ουσιαστικά, τα επίθετα, τα άρθρα, οι αντωνυμίες κλίνονται κατά γένος (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο), αριθμό (ενικό, δυικό, πληθυντικό) και πτώση (ονομαστική, γενική, δοτική, αιτιατική, κλητική).

Τα ρήματα κλίνονται κατά πρόσωπο, αριθμό, χρόνο, έγκλιση και φωνή.

Η δομή των λέξεων

Πρόθεμα

Θέμα

Μετάθεμα

Κατάληξη

Οι λέξεις αποτελούνται από μορφήματα

Σχηματισμός λεξεων

Από ένα υπόστρωμα λέξεων και μορφημάτων σύμφωνα με ορισμένους κανόνες και υποδείγματα μπορούν να σχηματιστούν καινούριες λέξεις. Διακρίνουμε δύο κύριους τρόπους σχηματισμού λέξεων, τη σύνθεση και την παραγωγή.

Βιβλιο – κριτική

ξανα – διαβάζω

υδρό- φιλος

1. Σύνθεση: Μια σύνθετη λέξη αποτελείται από δύο ή περισσότερες ξεχωριστές λέξεις, συνήθως από μια βασική λέξη και από έναν προσδιορισμό

επανα – λαμβάνω

ποιό – τητα

τελ – ικός

2. Παραγωγή: Η παραγωγή αποτελείται από μια ξεχωριστή λέξη (ή τη ρίζα της) και από ένα ή περισσότερα αχώριστα μορφήματα


Είδη λέξεων. (Μέρη του λόγου)

Οι λέξεις διακρίνονται σύμφωνα με μερικά χαρακτηριστικά τους σε κατηγορίες, τις οποίες ονομάζουμε μέρη του λόγου.

Μέρη του λόγου

Χαρακτηριστικά

Μορφή

Χρήση στο λόγο

Σημασία

Ρήμα

Κλίνεται

Ρόλος: κυρίως κατηγόρημα

σε συμφωνία με το υποκείμενο

Κατάσταση, Διαδικασία, Ενέργεια, Δράση

Ουσιαστικό

Κλίνεται

Ρόλος: Υποκείμενο, αντικείμενο, κατηγορούμενο

Πρόσωπα, Ζώα, Πράγματα, Αφηρημένες Έννοιες

Επίθετο

Κλίνεται

Ρόλος: Κατηγορούμενο, Προσδιορισμός

Ιδιότητες, Χαρακτηριστικά

Άρθρο

Κλίνεται

Ρόλος:Προσδιορισμός,

Αντωνυμία

Κλίνεται

Ρόλος: Στη θέση ενός ουσιαστικού

Μόρια:

- Επίρρημα

- Πρόθεση

- Σύνδεσμος

άκλιτο

άκλιτο

άκλιτο

Ρόλος: προσδιορισμός

Ρόλος:

Ρόλος:

Τρόπος, τόπος, χρόνος

Σχέσεις

Επιφώνημα

2. ΤΟΝΙΣΜΟΣ

Τόνοι : οξεία ′, περισπωμένη ~

Πνεύματα : ψιλή > , δασεία <

(Τα πνεύματα τοποθετούνται στην αρχή της λέξης, όταν υπάρχει φωνήεν, δίφθογγος ή ρ )

Για να εφαρμόσω τους κανόνες τονισμού, πρέπει πρώτα να γνωρίζω καλά ποια φωνήεντα ή δίφθογγοι είναι μακρόχρονοι και ποιοι βραχύχρονοι.


Σημάδι ΜΑΚΡΟΥ : -

Σημάδι ΒΡΑΧΕΩΣ: U

Τα σημάδια αυτά, δεν θα τα δω στις λέξεις ενός κειμένου. Είναι σημάδια που τα τοποθετώ εγώ, όταν θέλω να εφαρμόσω τους κανόνες τονισμού σε μία λέξη. Τα σημάδια αυτά τοποθετούνται μόνο σε φωνήεντα, δίφθογγους και το σύμφωνο ρ .

ΜΑΚΡΑ Η,Ω

ΔΙΦΘΟΓΓΟΙ : αι, οι, ει,αυ,ευ,ου, ηυ, υι

Εξαιρεση : Τα –οι και –αι στο τέλος λέξης και όταν δεν ακολουθεί άλλο γράμμα είναι βραχύχρονα π.χ. εκεινοι, εκεινοις, εκεινα, εκείναις

Η εξαίρεση δεν ισχύει στην έγκλιση της ευκτικής των ρημάτων π.χ. άγοι

ΒΡΑΧΕΑ Ο, Ε ΔΙΧΡΟΝΑ Α,Ι,Υ

Κανόνες Τονισμού

Κάθε βραχύχρονη συλλαβή όταν τονίζεται παίρνει οξεία

π.χ. νέφος, τόπος, αγαθός

v Μακρά συλλαβή πριν από βραχεία παίρνει περισπωμένη ( «μακρό προ βραχέως περισπάται») π.χ. κηπος, χωρος, φευγε, κωμαι

v Μακρά συλλαβή πριν από μακρά παίρνει οξεία («μακρό προ μακρού οξύνεται») π.χ. θήκη, κώμη, παιδεύω, κλαίω

v Καμία λέξη δεν τονίζεται πάνω από την προπαραλήγουσα

Ε – λε- γό- με- θα

Προπαραλήγουσα Παραλήγουσα Λήγουσα

v Όταν η λήγουσα είναι μακρά, η προπαραλήγουσα απαγορεύεται να τονιστεί

π.χ. Βασίλισσα, βασιλίσσης, θάλασσα, θαλάσσης

v Στα πτωτικά( στις πτώσεις των ονομάτων) όπου τονίζεται η Ονομαστική Ενικού, εκεί τονίζονται και οι άλλες πτώσεις Ενικού και Πληθυντικού, εκτός κι αν το εμποδίζει η λήγουσα

π.χ. ο λέων, του λέοντος, τω λέοντι…/ οι λέοντες ΑΛΛΑ των λεόντων (μακρά λήγουσα-ο τόνος κατεβαίνει)

v Θέσει μακρόχρονη συλλαβή έχουμε όταν ένα βραχύ φωνήεν βρίσκεται πίσω από διπλό σύμφωνο ζ, ξ, ψ ή 2 ή περισσότερα σύμφωνα. Στον τονισμό όμως τη λογαριάζω για βραχύχρονη

π.χ. Άλλος, λύτρον, τόξον

v Ονομαστική, Αιτιατική, Κλητικήà όταν τονίζονται στη λήγουσαà οξεία

π.χ. ο ποιητής, τόν ποιητήν, ω ποιητά, οι ποιηταί, τους ποιητάς, ο πατήρ, ο λιμήν, καλήν, αυτή, αυτήν, αυτός, λαβών, ιδών, λελυκώς, λυθείς

ΕΞΑΙΡΕΣΕΙΣ :

¨ Τα συνηρημένα

¨ Μονοσύλλαβοι τύποι με χαρακτήρα ι, υ, ου, αυ

π.χ.ο κις, ο βους, η γραυς

¨ Αιτιατική πληθυντικού Γ’κλιτων σε –υς (γεν. –ύος)

π.χ. τους ιχθυς

¨ Ενικός ονομαστ., αιτ., κλητ. το πυρ & το ους

¨ Ενικός ονομαστ. & κλητ. η γλαυξ

¨ Ενικός κλητική Γ’κλιτων σε –ευς ( γεν.- έως) π.χ. ω βασιλευ

v Μακροκατάληκτη Γενική & Δοτική àόταν τονίζεταιàπερισπωμένη

Π.χ. του ποιητου, τω ποιητη, των ποιητων, τοις ποιηταις/ της φωνης, τη φωνη, των φωνων, ταις φωναις/ του αγαθου, τω αγαθω, των αγαθων, τοις αγαθοις

ΕΞΑΙΡΕΣΕΙΣ :

¨ Αττικόκλιτα Β’ Κλίσης : φυλλάττουν σε όλες τις πτώσεις τον τόνο που έχουν στην ονομαστική o λεώς, του λεώ, ο πρόνεως, του πρόνεω, ο λεώς, του λεώ

v Η λήγουσα που προέρχεται από συναίρεση , όταν τοίζεται, παίρνει πάντα περισπωμένη .

Π.χ. τιμω, ποιω, το οστουν (Β’ κλίση)

v Σύνθετες λέξεις : ο τόνος ανεβαίνει ως των τελευταία συλλαβή του α’ συνθετικού, αν το επιτρέπει η λήγουσα

Π.χ.( σοφός ) πάν-σοφος, ( πόλις) ακρό-πολις, μεγαλό-πολις, ( ελθέ) άπελθε, , ο μεγαλό-φρων, το μεγαλό-φρον,

v Άτονες λέξεις :

§ Τα άρθρα

§ Οι προθέσεις εις, εν, εκ ( η εξ)

§ Τα μόρια εις, ως, ου ( ουκ, ουχ)

3. ΠΝΕΥΜΑΤΑ

Οι περισσότερες λέξεις που αρχίζουν από φωνήεν ή δίφθογγο στην Αρχαία Εληνική παίρνουν ψιλή > .

v Ποιες λέξεις παίρνουν δασεία;

1) Λέξεις που αρχίζουν από υ ή ρ : υβρίζω, ρόδον

2) Τα άρθρα ο, η , οι, αι και οι δεικτικές αντωνυμίες οδε, ηδε, οιδε, αιδε, ουτος, αυτή

3) Αναφορικές αντωνυμίες και επιρρήματα : ος, η, ο κτλ, όπου, όθεν κτλ

4) Οι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας : ημεις, ημων κτλ, ου, οι, ε

5) Αντωνυμίες : έτερος, εκάτερος, έκαστος και οι λέξεις που σχηματίζονται από αυτές

6) Οι Σύνδεσμοι : εως, ηνίκα, ίνα, όμως, οπότε, όπως, ότε, ότι, ως, ώστε

7) Τα Αριθμητικά : εις , εν, εξ, επτά, εκατόν & τα παράγωγά τους

Και οι εξής λέξεις:

dasynomenes-lekseis2.jpgdasynomenes-lekseis.jpg

 

Ας περάσουμε όμως στην πράξη…!

Προσπάθησε να τονίσεις τις παρακάτω λέξεις και να αιτιολογήσεις τον τόνο που έβαλες :

Λεγω, νησος, σταδιον,περιβολος, αδυτον, ναυλος, κτηνος, μεσον, τροπος, λογων, νεος, βωλος, ταυρος, δουλων, δουλος, γενναιων, οινος, γενναιος, μηκος, μεγαλοφρον, μεγαλοφρων, ζευγος, οικτος, εκεινοις, εκεινοι, ρωμη, ρητωρ, ψηφος, χωρος, πολεμων, τραπεζης, ανθρωπων, ανθρωπος, τοιχος, ος, η, ο, ημεις, ημων, υμεις, υμων, οπου, ουτος, αυτη, ότι, ως, εως, ηνικα, υβρις, υβρεως

 

Λία Γκασούκα, Φιλόλογος

MyFreeCopyright.com Registered & Protected

Αρχαία Ελληνικά Α’ Γυμνασίου: Εισαγωγή στην “Οδύσσεια”


ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

Τι πρέπει να γνωρίζω για το μάθημα Ομήρου Οδύσσεια;

  • Ποιός το έγραψε : o Όμηρος. Ήταν ραψωδός , που ταξίδευε από πόλη σε πόλη και απάγγελνε τα ποιήματά του κρατώντας ένα ραβδί. Πιθανόν να τα έγραφε πρώτα και έπειτα να τα απάγγελνε. Έζησε τον 8ο αιώνα π.χ. ( Γεωμετρική Εποχή 11ος- 8ος αιώνας π.χ.)

 

  • Βιογραφικά στοιχεία Ομήρου: δεν είμαστε σίγουροι για την καταγωγή του Ομήρου. Το πιο πιθανόν είναι να γεννήθηκε ή στη Σμύρνη ή στη Χίο. Ήταν Ίωνας και η παράδοση λέει πως ήτα τυφλός.

Έργα Ομήρου :

  • “Ιλιάδα” : έπος που αφηγείται ένα επεισόδιο του δέκατου χρόνου του Τρωικού πολέμου
  • “Οδύσσεια” : έπος που αφηγείται το «νόστο» , δηλαδή την επιστροφή στην πατρίδα, του Οδυσσέα από τον Τρωικό πόλεμο

HomerΌμηρος Odysseas kai Pineloopi

Thlemachos kai Mentoras

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Είπαμε και πριν ότι ο Όμηρος ήταν ραψωδός . Αλλά, τι σημαίνει ραψωδός;

Για να καταλάβουμε τι ήταν οι ραψωδοί πρέπει πρώτα να μιλήσουμε για τους αοιδούς, που υπήρχαν πριν τους ραψωδούς.Οι αοιδοί τραγουδούσαν κατορθώματα ηρώων ( έπη) με τη συνοδεία φόρμιγγας(μουσικό όργανο , κιθάρα) κατά την Γεωμετρική Εποχή 11ος – 8ος αιώνας π.χ.. Εμπνέονταν τα έπη από τη Μούσα ( θεική έμπνευση) και τα τραγουσούσαν στις αυλές των βασιλικών ανακτόρων και σε δημόσιους χώρους σε εορταστικές εκδηλώσεις. Στον δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.χ. άρχισαν να εμφανίζονται οι ραψωδοί. Ή διαφορά των ραψωδών ήταν ότι πλέον έγραφαν τα έπη τους , που πλέον δεν τα τραγουδούσαν αλλά τα απάγγελναν κρατώντας ένα ραβδί ( σύμβολο εξουσίας δοσμένης από το θεό). Ήταν πλέον επαγγελματίες που δε ζούσαν στις αυλές βασιλιάδων , όπως οι αοιδοί, και που τους καλούσαν σε διάφορες πόλεις για να απαγγείλουν τα έπη τους

Αοιδός<ρήμα άδω= τραγουδώ < άσμα= τραγουδι

Πώς συνέθεταν τα τραγούδια τους ( άσματα);

Ø Οι αοιδοί μάθαιναν μύθους και θρύλους για τους ήρωες της φυλής τους από τα παλιά χρόνια

Ø Τα οργάνωναν σε θεματικούς κύκλους ( ανάλογα με ποιον πόλεμο είχαν να κάνουν).

Ø Απομνημόνευαν (μάθαιναν απέξω) επίθετα, ουσιαστικά που συνόδευαν σταθερά τα κύρια ονόματα των ηρώων τους . Για παράδειγμα : Τηλέμαχος συνετός, Παλλάς Αθηνά,πολύτροπος Οδυσσέας.

Ø Απομνημόνευαν ( μάθαιναν απέξω) ακόμα και ολόκληρους στίχους, τυποποιημένες φράσεις( λογότυποι) και ολόκληρες σκηνές ( συμποσίου, μάχης, αναχώρησης).

Ø Χρησιμοποιώντας όλα τα παραπάνω στοιχεία παράλληλα αυτοσχεδίαζαν.

Μήπως έχεις απορία για τη λέξη έπος; Ας δούμε τι σημαίνει.

Έπος ( από το ειπον/ειπα) είναι η διήγηση , το αφηγηματικό ποίημα με περιεχόμενο μυθολογικό, διδακτικό, ηρωικό.

Ηρωικό έπος είναι η Οδύσσεια γιατί αφηγείται κατορθώματα ηρώων και θεών. Τα βασικά γνωρίσματα του ηρωικού έπους είναι :

  1. Παρουσιάζει ένα ένδοξο, εξιδανικευμένο μακρινό παρελθόν.
  2. Έχει αντικειμενικό χαρακτήρα, δηλαδή ο ποιητής δεν γράφει προσωπικές απόψεις ή συναισθήματα
  3. Μέχρι και τον 8ο αίώνα, πριν εμφανιστεί ο Όμηρος , είχε τη μορφή προφορικής παράδοσης, δηλαδή το μάθαιναν οι άνθρωποι από στόμα σε στόμα.


  • Από πού αντλούσαν τα θέματά τους τα ηρωικά έπη;

Από τρεις επικούς κύκλους:

1. Aργοναυτικός κύκλος ( αργοναυτική εκστρατεία π.χ. Ιάσωνας)

2. Θηβαικός κύκλος ,ο αγώνας για την κατάκτηση των Θηβών

3. Τρωικός κύκλος, ο τρωικός πόλεμος και ό,τι συνέβη μετά από αυτόν

  • Ας μιλήσουμε τώρα για το έπος που θα μας απασχολησει , την Οδύσσεια.

Η Οδύσσεια γράφτηκε όπως είπαμε πριν τον 8ο αιώνα π.χ. από τον ποιητή Όμηρο. Είναι ένα ηρωικό έπος με κεντρικό ήρωα τον Οδυσσέα, βασιλιά της Ιθάκης και το «νόστο του», την επιστροφή την πατρίδα.

Ο Οδυσσέας, μετά τον πόλεμο της Τροίας, ξεκίνησε το ταξίδι του προς την πατρίδα του Ιθάκη μαζί με τους συντρόφους του. Στο ταξίδι του , όμως, συνάντησε πολλές περιπέτειες που τον εμπόδιζαν 10 χρόνια να φτάσει στην πατρίδα του. Έλειπε από το σπίτι του άλλα 10 χρόνια, όσο κράτησε ο Τρωικός πόλεμος. Στην Ιθάκη τον περίμεναν η γυναίκα του Πηνελόπη και ο γιος του Τηλέμαχος, που τον άφησε βρέφος και τώρα πλέον έχει γίνει άντρας.

Ενώ ο Οδυσσέας περιπλανιέται σε αφιλόξενους τόπους, κυνηγημένος από την οργή των θεών , στην Ιθάκη ξεδιάντροποι μνηστήρες πολιορκούν τη γυναίκα του και το θρόνο του.

Στο μεταξύ ο νεαρός γιος του Τηλέμαχος κάνει το δικό του ταξίδι προσπαθώντας να μάθει νέα για την τύχη του αγνοούμενου πατέρα του.

Όταν πια ο Οδυσσέας επιστρέψει στην πατρίδα του , θα αναγκαστεί να ξανακερδίσει την οικογενειακή του ευτυχία και τη βασιλική εξουσία.

  • Ποιες είναι οι πηγές στις οποίες βασίστηκε ο Όμηρος για να γράψει την Οδύσσεια;
  1. Η ηρωική παράδοση : τα γεγονότα του Τρωικού πολέμου
  2. Οι λαϊκές μυθιστορίες : η επιστροφή του ξενιτεμένου στην πατρίδα του και οι προσπάθειες να ξανακερδίσει την αγαπημένη του
  3. Τα παραμύθια: από εκεί εμπνεύστηκε ο Όμηρος τις μαγικές ικανότητες της Κίρκης, την ιστορία του Κύκλωπα, το μαγικό νησί των Φαιάκων κλπ.
  4. Η λαϊκή θρησκεία: από αυτή δανείστηκε ο Όμηρος τις θεότητες όπως η Καλυψώ
  5. Οι ναυτικές ιστορίες : έτσι ο Όμηρος περιέγραψε πειστικά τις θαλασσινές περιπέτειες του Οδυσσέα
  6. Η καθημερινή ζωή των ανθρώπων της εποχής του : έτσι έκανε τους ήρωές του πιο ανθρώπινους


  • Μέσα από τις περιπέτειες του Οδυσσέα μαθαίνουμε και κάποια σημαντικά πράγματα , όπως :

1. Οι αρετές που βοηθούν τον άνθρωπο να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες της ζωής, όπως ευσέβεια, εξυπνάδα, ανδρεία, υπομονή, επιμονή

2. Η δικαιοσύνη που επιβάλλει την τιμωρία των αδίκων

3. Η μεγάλη αγάπη για την πατρίδα και ο πόθος του ξενιτεμένου να γυρίσει σε αυτήν

4. Η ιερή υποχρέωση των ανθρώπων να δίνουν βοήθεια σε όσους έχουν ανάγκη ( σε ξένους και ζητιάνους)

5. Η αγάπη για την ειρηνική ζωή

6. Η συζυγική πίστη, σύμβολο της οποίας αναδεικνύεται η Πηνελόπη

7. Η φιλία

8. Η συντροφικότητα

Μορφή Οδύσσειας: χωρίζεται σε 24 ραψωδίες , που διακρίνονται με τα 24 μικρά γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου ( α, β, γ κλπ.)

  • Πότε γράφτηκαν επίσημα τα Ομηρικά έπη;

Τα πρώτα επίσημα γραπτά κείμενα των ομηρικών επών τα συναντάμε τον 6ο αιώνα π.χ. στην Αθήνα. Ο τύραννος Πεισίστρατος έδωσε εντολή να τα καταγράψουν για να απαγγέλλονται στην επίσημη γιορτή των Αθηνών , τα Παναθήναια.

  • Και η Ιλιάδα και η Οδύσσεια έχουν ως θεματικό άξονα τον Τρωικό πόλεμο. Τι ξέρουμε γι’αυτόν;

Ο Τρωικός πόλεμος έγινε τον 12ο αιώνα π.χ. Δηλαδή 4 αιώνες πριν γράψει για αυτόν ο Όμηρος. Οι Αχαιοί ( Έλληνες) εκστράτευσαν εναντίον των Τρώων για να πάρουν πίσω την ωραία Ελένη, που είχε κλεφτεί με τον πρίγκηπα της Τροίας, τον Πάρη. Έτσι, συγκεντρώθηκαν όλοι οι Έλληνες ( Αχαιοί) βασιλείς μαζί με το στρατό τους και ξεκίνησαν για την Τροία. Ανάμεσα τους ήταν ο Μενέλαος, σύζυγος της Ελένης και ο Οδυσσέας βασιλιάς της Ιθάκης και ο Αχιλλέας.

 

-ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΡΑΨΩΔΙΕΣ-

Οι τέσσερις πρώτες ραψωδίες της Οδύσσειας α-δ αποτελούν μία μεγάλη ενότητα που την ονομάζουμε Τηλεμάχεια. Ονομάστηκε έτσι γιατί πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτές τις τέσσσερις ραψωδίες παίζει ο γιος του Οδυσσέα, ο Τηλέμαχος.Το περίεργο είναι ότι ενώ πρωταγωνιστής της Οδύσσειας γενικά είναι ο Οδυσσέας, στις πρώτες τέσσερις ραψωδίες του ρόλου δεν βλέπουμε τον Οδυσσέα να πρωταγωνιστεί αλλά το γιο του.

Συγκεκριμένα :

  • Ραψωδίες α-β : διαβάζουμε για όσα συμβαίνουν στην Ιθάκη
  • Ραψωδίες γ-δ : διαβάζουμε για το ταξίδι του Τηλέμαχου στην Πύλο και τη Σπάρτη

Το έπος ξεκινάει με τους θεούς να αποφασίζουν για την τύχη του Οδυσσέα. Οι θεοί αποφασίζουν το «νόστο» του Οδυσσέα . Αυτοί γνωρίζουν ότι ζει , σε αντίθεση με τους ήρωες του έπους που το αγνοούν.

Η Αθηνά που γνωρίζει ότι οΟδυσσέας ζει, έρχεται στην Ιθάκη , μεταμφιέζεται και παρακινεί τον Τηλέμαχο να ψάξει να βρει πληροφορίες για την τύχη του πατέρα του, λέγοντάς του ότι ο Οδυσσέας μπορεί να πέθανε ή μπορεί να ζει.Το ταξίδι του Τηλέμαχου δεν είχε το αναμενόμενο αποτέλεσμα. Οι πληροφορίες που συγκέντρωσε δεν ήταν πολύ σημαντικές.


Παρατήρησες κάτι;

Ενώ όλοι περιμένουμε να δούμε το ταξίδι ( νόστο) του Οδυσσέα, αυτό δε συμβαίνει. Αντίθετα βλέπουμε το ταξίδι του γιου του Τηλέμαχου. Σε όλη την Τηλεμάχεια(ραψ. α-δ) δε βλέπουμε πουθενά τον Οδυσσέα να μιλάει ή να ενεργεί, αλλά μαθαίνουμε γι’αυτόν πράγματα από αυτά που λένε άλλοι γι’αυτόν: στο προοίμιο ο Όμηρος αναφέρεται στην προσωπικότητα του Οδυσσέα, θεοί και άνθρωποι μιλούν και αυτοί για την προσωπικότητα του Οδυσσέα.

Έτσι, έχουμε μια σαφή εικόνα του Οδυσσέα που συμπληρώνεται σιγά-σιγά, χωρίς καν να τον έχουμε δει ακόμα!!

 

ΡΑΨΩΔΙΑ α

 

«Συνέλευση των θεών. Η Αθηνά συμβουλεύει τον Τηλέμαχο. Οι μνηστήρες γλεντούν»

 

  • Χρόνος : 10 χρόνια μετά την άλωση της Τροίας ( 20 χρόνια από τότε που έφυγε ο Οδυσσέας από το σπίτι του)
  • Τόπος : o Οδυσσέας τώρα βρίσκεται αποκλεισμένος σε ένα απόμακρο νησί Ωγυγία στη μέση του πελάγου , κλαίει και νοσταλγεί την Ιθάκη και την οικογένειά του. Οι θεά Καλυψώ δεν τον αφήνει να φύγει
  • Τι έκανε δέκα χρόνια: τον κυνηγούσε ο Ποσειδώνας , πέρασε πολλές περιπέτειες
  • ΘΕΟΙ : αποφασίζουν να κάνουν συνέλευση στον Όλυμπο για να αποφασίσουν την τύχη του Οδυσσέα από δω και πέρα.

Ø Ποσειδώνας : εχθρός του Οδυσσέα, απουσιάζει από τη συνέλευση

Ø Αθηνά :παίρνει το μέρος του Οδυσσέα και προτείνει

1.Ο Ερμής να πάει στην Ωγυγία , το νησί- φυλακή για τον Οδυσσέα

  1. Να δώσει εντολή στην Καλυψώ να αφήσει ελεύθερο τον Οδυσσέα, που τον κρατά γιατί τον θέλει για άντρα της

Δράση Αθηνάς : κατεβαίνει στην Ιθάκη με τη μορφή του Μέντη, παλιού πατρικού φίλου, για να παρακινήσει τον Τηλέμαχο να αναζητήσει τον πατέρα του

  • Φεύγουμε από τη συνέλευση των θεών στον Όλυμπο και μεταφερόμαστε στην Ιθάκη….

Στο παλάτι του Οδυσσέα πίνουν και γλεντούν οι μνηστήρες , αρχοντόπουλα των γύρω νησιών που διεκδικούν τη Πηνελόπη για γυναίκα τους και τον θρόνο του Οδυσσέα. Καταφθάνει η Αθηνά που δίνει θάρρος στον απελπισμένο Τηλέμαχο, που ενοχλείται από τους μνηστήρες και του λείπει ο πατέρας του. Του λέει να συγκαλέσει συνέλευση και να καταγγείλει την απρεπή συμπεριφορά των μνηστήρων. Μετά να ταξιδέψει στην Πύλο και τη Σπάρτη , μήπως μάθει κάτι για τον πατέρα του.

Η τύχη του Οδυσσέα αποφασίστηκε από τους θεούς, αλλά πρέπει να δράσουν και οι άνθρωποι για να πραγματοποιηθεί.

Τηλέμαχος :

  • Μετά τον διάλογο του με την Αθηνά ο Τηλέμαχος μοιάζει να ενηλικιώνεται, να γίνεται από παιδί άντρας.
  • Μιλά με αυστηρότητα στη μητέρα του, όταν αυτή κατεβαίνει από τα δωμάτιά της για να ζητήσει από τον αοιδό Φήμιο να μην τραγουδά για το γυρισμό των Αχαιών από την Τροία
  • Δηλώνει ο αυτός είναι ο κύριος του σπιτιού

Πηνελόπη:

  • Ζητά από τον Φήμιο να μην τραγουδά για την επιστροφή των Αχαιών από την Τροία . Γιατί;
  • Της κάνει εντύπωση η αλλαγή του Τηλέμαχου. Δεν είναι πια παιδί αλλά άντρας.

Την επόμενη μέρα….

Τηλέμαχος :

· Μιλά στη συνέλευση οργισμένος με τους μνηστήρες , απαιτεί να φύγουν αμέσως από το παλάτι

· Το βράδυ ξενυχτάει με τη σκέψη όλων όσων του είπε ο Μέντης ( Αθηνά).

Μνηστήρες :

· Αρχικά τα χάνουν

· Μετά τον κοροϊδεύουν

· Ζητούν εξηγήσεις από τον Τηλέμαχο για το ποιος ήταν ο ξένος που του μίλησε και μετά εξαφανίστηκε

Ποια είναι η γνώμη σου;

  • Πώς σου φαίνεται το γεγονός ότι οι μνηστήρες εγκαταστάθηκαν στο παλάτι χωρίς να ρωτήσουν την οικογένεια του Οδυσσέα;
    • Είναι μια συνηθισμένη οικογένεια;
    • Τι ήταν αυτό που έκανε τον Τηλέμαχο να αντιδράσει έτσι; Τι λες να σκέφτεται τώρα;
    • Πώς νομίζεις ότι νιώθει η Πηνελόπη; Πώς βλέπεις τη συμπεριφορά της;
  • Η Αθηνά σαν θεά που είναι θα μπορούσε να πει στον Τηλέμαχο ότι ο πατέρας του ζει και που να πάει να τον βρει. Γιατί δεν το έκανε ;
  • Γιατί ο Τηλέμαχος ανακοίνωσε στη συνέλευση τις αποφάσεις του;

MyFreeCopyright.com Registered & Protected

Σημειώσεις φιλολογικών μαθημάτων και On-line καθοδήγηση αποκλειστικά για τη διευκόλυνση “χαμένων στη μετάφραση” μαθητών και σχετική θεματολογία


Aρχαία Ελληνικά Α’ Λυκείου: Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι -Παρουσίαση

“Historians”,Η παρουσίαση δημιουργήθηκε από τον Χρήστο Μουλώτσιο (director@philology.gr) και διατίθεται δωρεάν στον ιστοχώρο Pagina Philologiae (www.philology.gr)
Αρχαία Ελληνικά Γ’ Λυκείου

Πλάτων, Το Βιβλίο του Καθηγητή : plato1-100.pdf

Αριστοτέλης, Το Βιβλίο του Καθηγητή : aristoteles101-249.pdf

“Επιτάφιος”, Θουκυδίδου, Tο Βιβλίο του Καθηγητή : perikleous-epitafios5-36.pdf

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γενικά Θέματα

Παρουσίαση Λογοτεχνικών ειδών από τον Τσιμόπουλο Γεώργιο

Νεοελληνική Γλώσσα, Γενικά Θέματα

Βασικοί ορθογραφικοί κανόνες της δημοτικής γλώσσας

Στις αράδες που ακολουθούν συνοψίζονται οι βασικοί ορθογραφικοί κανόνες για τη δημοτική γλώσσα. Οι κανόνες αυτοί στηρίζονται στη γραμματικής της ελληνικής γλώσσας που διδάσκεται στα ελληνικά σχολειά.

Περιεχόμενα

Κανόνες του μονοτονικού συστήματος | Τα διαλυτικά | Το τελικό ν | Συλλαβισμός | Γράφονται με μια λέξη | Λέξεις με κεφαλαίο ή μικρό το πρώτο γράμμα | Κλίση ονομάτων | Επίθετα και παραθετικά | Ρήματα | Μετοχές | Δοτική | Το μέσα | Ξενόγλωσσες λέξεις | Ως ή σαν | Αριθμοί |

 


 


Το μονοτονικό σύστημα

1. Οι μονοσύλλαβες λέξεις δεν παίρνουν τονικό σημάδι.

Θεωρούνται μονοσύλλαβοι και μένουν άτονοι οι συνιζημένοι τύποι, π.χ., μια, για, γεια, πια, ποιος, ποια, ποιο, νιος κτλ. Προσοχή στη διαφορά: δυο – δύο, μια – μία, το βιος – ο βίος κτλ.

Οι μονοσύλλαβες προστακτικές, ακόμα κι όταν ακολουθούνται από δύο εγκλιτικά, δεν παίρνουν τονικό σημάδι, π.χ., πες μου το, φα του τα, δες του τα κτλ.

Εξαιρούνται και παίρνουν τονικό σημάδι:

Ο διαζευκτικό σύνδεσμος ή, π.χ., Ή η μητέρα ή ο πατέρας.

Τα ερωτηματικά πού και πώς, είτε βρίσκονται σε ευθεία ερώτηση είτε σε πλάγια, π.χ., Πού πήγες; [ευθεία] Δε μας είπες πού πήγες. [πλάγια]

Τα πού και πώς παίρνουν τονικό σημάδι και στις ακόλουθες περιπτώσεις:

Πού να σου τα λέω. Από πού κι ως πού. Πού και πού. Αραιά και πού.

Του έστειλες το γράμμα; Πώς!

Πώς βαριέμαι! Κοιτάζω πώς και πώς να τα βολέψω.

Το που (όταν είναι επίρρημα, αντωνυμία ή σύνδεσμος) και το πως (όταν είναι σύνδεσμος) δεν παίρνουν τονικό σημάδι, π.χ.: Αυτό που σου είπα. Μας είπε πως τον λένε Απόστολο.

Οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών (μου, σου, του, της, τον, την, το, μας, σας, τους, τα), όταν στην ανάγνωση υπάρχει περίπτωση να θεωρηθούν εγκλιτικές, π.χ., ο πατέρας μού είπε (= ο πατέρας είπε σε μένα), αλλά, ο πατέρας μου είπε (= ο δικός μου πατέρας είπε).

Οι μονοσύλλαβες λέξεις, όταν προφέρονται μαζί με τους ρηματικούς τύπους μπω, βγω, βρω, ‘ρθω, σ’ όλα τα πρόσωπα και τους αριθμούς, δέχονται τον τόνο τους, π.χ., θά μπω (προφέρεται δυνατότερα το θά), ενώ θα μπω (προφέρεται δυνατότερα το μπω), θά μπεις – θα μπεις κτλ.

2. Τονικό σημάδι (΄) παίρνει κάθε λέξη που έχει δύο ή περισσότερες συλλαβές. Αυτό ισχύει και στην περίπτωση που η λέξη παρουσιάζεται ως μονοσύλλαβη ύστερα από έκθλιψη ή αποκοπή· όχι, όμως, όταν έχει χάσει τονισμένο φωνήεν από αφαίρεση.

Παίρνουν τονικό σημάδι μονοσύλλαβες λέξεις μετά από αποκοπή: φέρ’ το, κόψ’ το, άσ’ το κτλ.

Παίρνουν τονικό σημάδι μονοσύλλαβες λέξεις μετά από έκθλιψη: πάντ’ ανοιχτά, είν’ ανάγκη, ήρθ’ αυτός, μήτ’ εσύ κτλ.

Προσοχή! Ένας ρηματικός τύπος που έμεινε άτονος από αφαίρεση δεν ανεβάζει το τονικό σημάδι στην προηγούμενη λέξη, π.χ.· μου ‘φερε, τα ‘δειξε, τα ΄ριξε, θα ΄θελα, που ΄ναι (αλλά, πού ‘ναι;), μου ‘πε κτλ.

3. Ο τόνος του εγκλιτικού ο οποίος ακούγεται στη λήγουσα των προπαροξύτονων λέξεων σημειώνεται, π.χ.: ο μέντοράς μας, κράτησέ μου το κτλ.

Το ίδιο γίνεται στο πρώτο από δύο εγκλιτικά, όταν προηγείται παροξύτονη λέξη, π.χ.: δώσε μού το, φέρε μάς τους κτλ.

Τα διαλυτικά

Τα διαλυτικά σημειώνονται πάνω από το ι ή το υ για να δείξουμε ότι το ι ή το υ πρέπει να τα προφέρουμε χωριστά από το προηγούμενο φωνήεν (α, ε, ο, υ), π.χ.: θεϊκός, ευνοϊκός, παρανοϊκός, μυϊκός, ξεϋφαίνω, αϊτός, αϋπνία, οϊμέ κτλ.

Δε σημειώνουμε τα διαλυτικά όταν το προηγούμενο φωνήεν παίρνει τόνο (π.χ., νεράιδα, πλάι κτλ.)· και όταν δεν έχουμε δίψηφο φωνήεν (π.χ., διυλιστήριο, πρωί, Μωυσής κτλ.).

Παρατήρηση:

Ο συνδυασμός των πλήκτρων για την εισαγωγή των διαλυτικών στο κείμενο είναι: Shift + (πλήκτρο οξείας) + (φωνήεν).

Ο αντίστοιχος συνδυασμός πλήκτρων για διαλυτικά και τόνο μαζί, είναι: Ctrl + Alt + (πλήκτρο οξείας) + (φωνήεν).

Το τελικό ν

Αν αμφιβάλλετε, η συμβουλή είναι: Καλύτερα ένα ν περισσότερο παρά ένα λιγότερο.

1. Το τελικό ν διατηρείται πάντοτε:

στην προσωπική αντωνυμία γένους αρσενικού του δεύτερου προσώπου τον: τον είδα, τον βρήκα, τον δέχτηκα κτλ.

στο αρσενικό άρθρο τον μπροστά από κύρια ονόματα (προσώπων, μηνών, ποταμών κτλ.), συντμήσεις, αρκτικόλεξα και ξένους όρους, που θα μπορούσαν να εκληφθούν ως ουδετέρου γένους· επίσης προ επιθέτου ή μετοχής, ιδιαίτερα όταν βρίσκονται μακριά από το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό.

στο τροπικό επίρρημα και το χρονικό σύνδεσμο σαν (στη λογοτεχνία ακολουθεί τις περιπτώσεις 2 και 3): σαν γυαλί, σαν χρυσάφι, σαν θέλεις, κτλ.

στο αρνητικό μόριο δεν, για ν’ αποφεύγεται η σύγχυση με τον αντιθετικό σύνδεσμο δε.

2. Το τελικό ν διατηρείται:

στο άρθρο τον και την,

στο αριθμητικό και αόριστο έναν,

στην τριτοπρόσωπη αντωνυμία την,

στα άκλιτα μην,

όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει από φωνήεν ή στιγμιαίο σύμφωνο (κ, π, τ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ) ή διπλό γράμμα (ξ, ψ), π.χ.: τον αέρα, την καλύβα, έναν τεμπέλη, μην ντρέπεσαι, σαν ντομάτα.

2. Το τελικό ν χάνεται στις παραπάνω λέξεις (τον, την , έναν, την, μην), όταν η ακόλουθη λέξη αρχίζει από εξακολουθητικό σύμφωνο (β, γ, δ, ζ, θ, λ, μ, ν, ρ, σ, φ, χ), π.χ.: το βαρέλι, τη γελάδα, ένα δέμα, τη θάλασσα, μη μείνεις, σα φωτιά.

Συλλαβισμός

1. Δύο σύμφωνα ανάμεσα σε δύο φωνήεντα συλλαβίζονται με το δεύτερο φωνήεν, όταν αρχίζει από αυτά τα σύμφωνα ελληνική λέξη, π.χ.: λά-σπη (σπήλαιο), κό-στος (στέρεος), έ-βγα (βγαίνω) κτλ.

Σ’ όλες τι υπόλοιπες περιπτώσεις χωρίζονται και το πρώτο σύμφωνο πάει με το προηγούμενο φωνήεν, και το δεύτερο με το ακόλουθο, π.χ.: έρ-πης, βαθ-μός, δάφ-νη, τάγ-μα κτλ.

2. Τρία ή περισσότερα σύμφωνα ανάμεσα σε δύο φωνήεντα συλλαβίζονται με το ακόλουθο φωνήεν, όταν αρχίζει ελληνική λέξη τουλάχιστον από τα δύο πρώτα από αυτά, π.χ.: ά-στρο (στρώμα), ε-χθρός (χθες), αι-σχρός (σχήμα) κτλ.

Αλλιώς χωρίζονται και το πρώτο σύμφωνο πάει με το προηγούμενο φωνήεν, τ’ άλλα με το ακόλουθο, π.χ.: άν-θρω-πος, εκ-στρα-τεί-α κτλ.

3. Τα δίψηφα μπ, ντ και γκ δε χωρίζονται στο συλλαβισμό, π.χ.: μπου-μπού-νας, πέ-ντε, μπα-γκέ-τα, σύ-γκρυο, γα-μπρός, ά-ντρας κτλ.

4. Τα δίψηφα φωνήεντα (ου, αι, ει, οι, υι), οι δίφθογγοι (αϊ, αη, οϊ, οη), οι καταχρηστικοί δίφθογγοι (ια, υα, οια, οιε, ιου, οιου κ.ά.) και οι συνδυασμοί αυ και ευ κατά το συλλαβισμό λογαριάζονται σαν ένα φωνήεν, π.χ.: αί-μα, νε-ράι-δα, ά-πια-στος, ναύ-της, αη-δό-νι, ρο-λόι, βόη-θα, θειά-φι, γυα-λί, αυ-λή, ευ-χή κτλ.

Γράφονται με μια λέξη

1. Τα αριθμητικά από το 13 μέχρι το 19, π.χ.: δεκατρία, δεκαπέντε, δεκαεφτά (δεκαεπτά) κτλ. Αλλά, είκοσι ένα (αλλά, Εικοσιένα), τριάντα πέντε, ενενήντα εννιά, εκατόν ένας, εκατόν τριάντα πέντε, εκατό δεκαεφτά κτλ.

2. Οι αντωνυμίες: καθένας – καθεμιά – καθένα, καθετί, κατιτί, οποιοσδήποτε – οποιαδήποτε – οποιοδήποτε, οσοσδήποτε, οτιδήποτε.

3. Τα άκλιτα: απαρχής, απεναντίας, απευθείας, αφενός, αφετέρου, αφότου, αφού, δηλαδή, διαμιάς, ειδαλλιώς, ειδάλλως, ειδεμή, ενμέρει, ενόσω, εντάξει, εντέλει, εντούτοις, ενώ, εξαιτίας, εξάλλου, εξαρχής, εξής, εξίσου, επικεφαλής, επιπλέον, επιτέλους, εφάπαξ, εφεξής, εφόσον, καθ(ε)αυτό, καθεξής, καθόλου, καθόσον, καθότι, καθώς, καθωσπρέπει, καλημέρα, καληνύχτα, καλησπέρα, καληώρα, καταγής, κατευθείαν, κιόλας, μεμιάς, μολαταύτα, μόλο (που), μολονότι, μολοντούτο, ολημέρα, ολημερίς, οληνύχτα, ολωσδιόλου, οποτεδήποτε, οπουδήποτε, οπωσδήποτε, παραλίγο, παρόλο (που), παρότι, προπαντός, προπάντων, σάμπως, τώντις, τωόντι, υπόψη, ωσότου, ώσπου, ωστόσο.

4. Η πρόθεση σε (σ’) με τη γενική και την αιτιατική του άρθρου: στου, στη, στο, στης, στων κτλ. Προσοχή, γράφεται χωριστά και μ’ απόστροφο η αντωνυμία σου: σ’ το δίνω, σ’ το ‘στειλα κτλ.

5. Γράφονται με δύο λέξεις: καλώς όρισες, καλώς τον (την, το), μετά χαράς, τέλος πάντων, και οι λόγιες εκφράσεις: εν μέρει, κατ’ εξοχήν κ.ά.

6. Γράφονται με μια ή με δυο λέξεις, κατά την περίσταση και με διαφορετικό τονισμό: πάρα κάτω – παρακάτω, πάρα πέρα – παραπέρα, πάρα πάνω – παραπάνω, τόσος δα – τοσοσδά και τα παρόμοια.

7. Ρηματικές φράσεις στις οποίες έχει χαθεί η αίσθηση ότι αποτελούνται από χωριστές λέξεις: δώστου, σούρτα φέρτα κτλ. Π.χ. «… και δώστου να κλαίε μ’ αναφιλητά». Αλλά, «δώσ’ του λεφτά να πάρει ψωμί.»

Λέξεις με κεφαλαίο ή μικρό το πρώτο γράμμα

1. Γράφονται με κεφαλαίο στην αρχή:

τα κύρια ονόματα, π.χ.: Μπάμπης, Μανόλης, Όμηρος, Πλάτων κτλ.

τα ονόματα τόπων, επωνυμίες ιδρυμάτων, πανεπιστημιακών σχολών, εταιρειών, συλλόγων, ονόματα δρόμων κ.ά., π.χ.: Ηράκλειο, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ασπίς Χρηματιστηριακή, Σύλλογος Διαζευγμένων, Οδός Παπαχαραλάμπη κτλ.

τα εθνικά και τα τοπωνυμικά, π.χ.: Έλληνας, Ρωμαίος, Αθηναίος, Λακκιώτης κτλ.

τα ονόματα των μηνών, των ημερών της εβδομάδας, των εορτών και σημαντικών ιστορικών γεγονότων ή επετείων π.χ.: Ιούλιος, Δευτέρα, Πάσχα, Ραμαζάνι, Γαλλική Επανάσταση, Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος κτλ.

οι λέξεις Θεός, Χριστός, Άγιο Πνεύμα, Παναγία, τα συνώνυμα των προηγουμένων καθώς και καθετί που σχετίζεται με το θείο, π.χ.: Πανάγαθος, Σωτήρας, Αμνός, Θεία Πρόνοια, Μεγαλόχαρη, Ζωοδόχος Πηγή, Βούδας, Αλλάχ, Μεγάλο Πνεύμα κτλ.

λέξεις που κρίνεται σκόπιμο να εξαρθεί το νόημά τους: Πρόεδρος της Βουλής

τίτλοι τιμής: Αξιωματικός της Λεγεώνας της Τιμής, Βαρώνος, Δούκας κτλ.

η λέξη άγιος όταν δηλώνει εκκλησία ή δρόμο: Άγιος Φανούριος, οδός Αγίου Κωνσταντίνου κτλ.

τα ονόματα των έργων της λογοτεχνίας και της τέχνης: ο “Προμηθεύς Δεσμώτης” του Αισχύλου, η “Οδύσσεια” του Καζαντζάκη, ο πίνακας “Το Κρυφό Σχολειό” του Γύζη, η “Ωραία Κοιμωμένη” του Χαλεπά κτλ.

3. Γράφονται με μικρό γράμμα στην αρχή:

όλες οι λέξεις που παράγονται από τα προηγούμενα, π.χ: ομηρικά έπη, ελληνική ποίηση, σολωμική ποίηση, αθηναϊκά έθιμα, κυριακάτικο γεύμα, αυγουστιάτικες ζέστες (αλλά, Οκτωβριανή Επανάσταση), πασχαλινό αρνί, ελληνικός, αγγλικός, σωτηριολογικά θέματα κτλ.

τα επίθετα που σημαίνουν οπαδούς θρησκειών: χριστιανός, μωαμεθανός, βουδιστής, καθολικός κτλ.

 

Κλίση ονομάτων

1. Τα θηλυκά σε (σκέψη, κυβέρνηση κτλ.) σχηματίζουν τη γενική σε -ης και σε -έως, π.χ.: σκέψης και σκέψεως, κυβέρνησης και κυβερνήσεως κτλ. Όσα, όμως, έχουν λαϊκή προέλευση, μόνο σε -ης: θύμηση – θύμησης, γέμιση – γέμισης κτλ.

2. Τα προπαροξύτονα, αρσενικά και θηλυκά σε -ος κατεβάζουν τον τόνο στην παραλήγουσα στη γενική του ενικού και στη γενική και αιτιατική του πληθυντικού:

ο δήμαρχος – του δημάρχου – των δημάρχων – τους δημάρχους

η διάμετρος – της διαμέτρου – των διαμέτρων – τις διαμέτρους.

Διατηρούν τον τόνο στην προπαραλήγουσα, σ’ όλες τις πτώσεις ενικού και πληθυντικού, οι πολυσύλλαβες και οι λαϊκές λέξεις: του αντίκτυπου, του ανήφορου, του εξάψαλμου, του καλόγερου, του ρινόκερου, του γκόμενου, του παίδαρου κτλ.

3. Τα προπαροξύτονα ουδέτερα σε -ο κατεβάζουν τον τόνο στην παραλήγουσα στη γενική ενικού και πληθυντικού, π.χ.: το άτομο – του ατόμου – των ατόμων, το συμβούλιο – του συμβουλίου – των συμβουλίων, κτλ.

Διατηρούν τον τόνο στην προπαραλήγουσα, σ’ όλες τις πτώσεις, οι πολυσύλλαβες και οι λαϊκές λέξεις, π.χ.: του σίδερου, του σέλινου κτλ.

Επίθετα και παραθετικά

1. Τα παραθετικά επιθέτων και επιρρημάτων σχηματίζουν τις καταλήξεις

σε -ώτερος, -ώτατος, -ώτερα, ώτατα, όταν προέρχονται από τοπικά επιρρήματα σε , π.χ.: (άνω) ανώτερος – ανώτατος, (κάτω) κατώτερος – κατώτατα.

σε -ύτερος, -ύτατος, -ύτερα, ύτατα, όταν προέρχονται από επίθετα που λήγουν σε -ύς, π.χ.: βαθύς – βαθύτερος – βαθύτατος – βαθιά – βαθύτερα – βαθύτατα κτλ.

2. Τα επίθετα κατά την κλίση τους φυλάγουν τον τόνο στη συλλαβή που τονίζεται η ονομαστική του αρσενικού, π.χ.: όμορφος – όμορφη – όμορφο – όμορφου – όμορφης – όμορφων – όμορφους κτλ.

Όταν, όμως, τα επίθετα χρησιμοποιούνται ως ουσιαστικά, κατεβάζουν τον τόνο, το ίδιο συμβαίνει και με τις μετοχές, π.χ.: η κατάσταση του αρρώστου (αλλά, η κατάσταση του άρρωστου παιδιού), τα αιτήματα των εργαζομένων (αλλά, τα αιτήματα των εργαζόμενων γυναικών) κτλ.

3. Στα επίθετα σε -ύς, -ιά, -ύ, το υ της κατάληξης των αρσενικών και των ουδετέρων διατηρείται μόνο στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική του ενικού, στις άλλες πτώσεις γράφεται ι, π.χ.: ελαφρύς – ελαφριού – ελαφριές – ελαφριά κτλ.

4. Τα επίθετα σε -ης, ης, -ες, σχηματίζουν τη γενική του ενικού σε -ους, την αιτιατική στο αρσενικό και θηλυκό σε και τον πληθυντικό σε -εις και το πληθυντικό του ουδετέρου σε , π.χ.: συνεχής – συνεχούς – συνεχή – τα συνεχή κτλ.

5. Στα επίθετα σε ής, -ιά, -ί, το η των αρσενικών διατηρείται μόνο στην ονομαστική, αιτιατική, κλητική του ενικού, στις άλλες πτώσεις γράφεται ι, π.χ.: θαλασσής – θαλασσιού – θαλασσιούς – θαλασσιές – θαλασσιά.

Ρήματα

1. Όσα ρήματα αρχίζουν από σύμφωνο παίρνουν εμπρός από το θέμα, στον παρατατικό και στον αόριστο της οριστικής ένα ε-, το ε- αυτό λέγεται αύξηση. Η αύξηση διατηρείται όταν τονίζεται, ενώ χάνεται όταν δεν τονίζεται, π.χ.: έλυνα – έλυνες – λύναμε – λύνατε κτλ.

Τα ρήματα θέλω, ξέρω, πίνω παίρνουν αύξηση η- αντί ε-, π.χ.: ήθελα, ήξερα, ήπια κτλ.

2. Όσα ρήματα αρχίζουν από φωνήεν ή δίψηφο δεν παίρνουν αύξηση, π.χ.: ανάβω – άναβα, ορίζω – όρισα κτλ.

Εξαιρούνται τα ρήματα: έχω – είχα, έρχομαι – ήρθα, είμαι – ήμουν.

3. Οι καταλήξεις της υποτακτικής, ενεργητικής, και παθητικής φωνής γράφονται με ει και ο, καθώς και της προστακτικής με ει, όπως στην οριστική, π.χ.: να γράφει, θα δεθεί, δεθείτε, αγαπηθείτε, να γράφομαι, όταν έρχομαι κτλ.

4. Στα νεοελληνικά ρήματα που αρχίζουν από ρ, οι αυξημένοι τύποι δε διπλασιάζουν το ρ, π.χ.: ρίχνω – έριξα, ράβω – έραψα κτλ.

Μετοχές

1. Η παθητική μετοχή σε -μένος, γράφεται με δυο μ μόνο στα ρήματα που έχουν χαρακτήρα π, β, φ, πτ, π.χ.: εγκαταλείπω – εγκαταλειμμένος, ράβω – ραμμένος, γράφω – γραμμένος, απορρίπτω – απορριμμένος κτλ.

Η μετοχή σε -μένος, είναι κλιτή, έχει τρία γένη και δύο αριθμούς και ισοδυναμεί με επίθετο (βλ. επίθετα και παραθετικά)

2. Η άκλιτη ενεργητική μετοχή σε -οντας, όταν είναι άτονη γράφεται με ο, όταν τονίζεται γράφεται με ω, π.χ.: κόβοντας, γράφοντας, αλλά γελώντας, τραγουδώντας κτλ.

Εξαιρείται το όντας.

3. Στη δημοτική γλώσσα, ιδιαίτερα στο γραπτό και στον επιστημονικό λόγο, γίνεται μεγάλη χρήση των αρχαίων τύπων των μετοχών των ρημάτων. Ο πίνακας των αρχαίων μετοχών περιλαμβάνει τις συχνότερα εμφανιζόμενες, μαζί με σχόλια για τη σημασία και τη χρήση τους.

Δοτική

Η δοτική πτώση των ονομάτων δεν υπάρχει στη νεοελληνική γραμματική και γλώσσα. Παρ’ όλα αυτά, όμως, φράσεις και γλωσσικά “απολιθώματα” της αρχαίας ελληνικής, εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται τόσο στο γραπτό όσο και στον προφορικό λόγο. Ο πίνακας δοτικών της καθομιλούμενης περιλαμβάνει τις συχνότερα απαντούμενες, μαζί με σχόλια για τη σημασία και τη χρήση τους.

Το μέσα

Το τοπικό επίρρημα μέσα:

1. Γράφεται μες όταν ακολουθούν οι λέξεις στο(ν), στη(ν), στο, στους, στις, στα, π.χ.: μες στον τόπο, μες στην τάξη, μες στις αυλές, μες στα πράγματα κτλ.

2. Γράφεται μέσ’ όταν ακολουθεί η πρόθεση από, π.χ.: μέσ’ απ’ τα βάσανα, μέσ’ απ’ τη φωτιά κτλ.

Ξενόγλωσσες λέξεις

Οι λέξεις που μπήκανε στη γλώσσα μας, στα νεότερα χρόνια, από ξένες γλώσσες γράφονται με την απλούστερη μορφή, π.χ.: τάλιρο, μπίρα, χολ, τρένο, σονέτο, φίλντισι κτλ.

Ως ή σαν

Το επίρρημα ως χρησιμοποιείται και στη δημοτική αντί του σαν για να δηλωθεί ιδιότητα του αντικειμένου ή του υποκειμένου, π.χ.: η σημασία του νερού ως φυσικού πόρου. Στις περιπτώσεις αυτές η πτώση που ακολουθεί το ως πρέπει να συμφωνεί με την πτώση του αντικειμένου ή υποκειμένου, του οποίου την ιδιότητα επεξηγεί.

Αριθμοί

Μία λέξη ή πολλές.
Γράφονται με μια λέξη μόνο τα αριθμητικά από το 13 μέχρι το 19, π.χ.: δεκατρία, δεκαπέντε, δεκαεφτά (δεκαεπτά) κτλ. Αλλά, είκοσι ένα (εξαιρείται το Εικοσιένα), τριάντα πέντε, ενενήντα εννιά, εκατόν ένας, εκατόν τριάντα πέντε, εκατό δεκαεφτά κτλ.

Χωρισμός χιλιάδων.
Οι αριθμοί με τέσσερα ψηφία και πάνω χωρίζονται σε ομάδες των τριών ψηφίων για ευκολία στην ανάγνωση και στην κατανόηση. Στα μη επιστημονικά κείμενα ο διαχωρισμός γίνεται με τη χρήση της τελείας (στα επιστημονικά κείμενα υπάρχει διαφοροποίηση). Ενιαία, χωρίς διαχωρισμό, γράφονται οι τετραψήφιες χρονολογίες, οι αριθμοί λαχείων, σελίδων, νόμων, πρωτοκόλλων διοικητικών εγγράφων, εγκυκλίων και οδών. Ενιαία, επίσης, γράφονται οι αριθμοί τηλεφώνων, κυκλοφορίας των οχημάτων, οι τραπεζικοί λογαριασμοί όπως και κάθε άλλη κωδικοποίηση με χρήση αριθμών (αριθμός δελτίου ταυτότητας, φορολογικού μητρώου κτλ.). Π.χ.: Το 2004, 3.769 μηχανές, το 15.000 π.Χ., σελίδα 15263, η απόφαση 12365, το τηλέφωνο μου είναι 69363625, το ΑΦΜ της Χ είναι 025263265,

Ολογράφως ή αριθμητικά.
Στα επιστημονικά κείμενα οι αριθμοί γράφονται πάντοτε με ψηφία. Στα δημόσια έγγραφα και στα νομικά κείμενα γίνεται ταυτόχρονη χρήση και των μορφών· πρώτα γράφεται ο αριθμός με ψηφία και ακολουθεί η μέσα σε παρενθέσεις ολόγραφη αναγραφή του. Στα πεζά κείμενα, στα άρθρα, στις εκθέσεις κτλ., δεν υπάρχει ενιαίος κανόνας. Μπορούν όμως να ακολουθηθούν οι παρακάτω οδηγίες:
Στην αρχή της φράσης οι αριθμοί γράφονται ολογράφως, εξαιρούνται οι μεγάλοι αριθμοί.
Οι αριθμοί νόμων, άρθρων, λαχείων, σελίδων, εγκυκλίων, διευθύνσεων και λοιπών παρόμοιων, γράφονται με ψηφία.
Οι μεγάλοι αριθμοί, πρακτικά οι αριθμοί με περισσότερα από τέσσερα ψηφία, γράφονται με ψηφία.
Τα ποσοστά γράφονται με ψηφία και ακολουθεί το σύμβολο “%” αφού παρεμβληθεί ημιδιάστημα (Ctrl + Shift + Space).
Οι ημερομηνίες και οι χρονολογίες γράφονται με ψηφία. Σε νομικά και οικονομικά κείμενα όμως, μπορεί να δηλωθούν και ολογράφως.
Η ώρα γράφεται με ψηφία όταν δηλώνεται με ακρίβεια μεγαλύτερη του λεπτού, δηλαδή με δευτερόλεπτα, εκατοστά του δευτερολέπτου κτλ.
Οι γεωγραφικές συντεταγμένες γράφονται πάντοτε με ψηφία όταν δηλώνονται με ακρίβεια μεγαλύτερη της μοίρας.
Τα κλάσματα γράφονται ολογράφως όταν ο αριθμητής και ο παρονομαστής γράφονται με μια λέξη. Σ’ όλες τις υπόλοιπες περιπτώσεις καθώς και τα μικτά κλάσματα δηλώνονται με ψηφία.
Οι θερμοκρασίες γράφονται με ψηφία.
Οι διαστάσεις γράφονται με ψηφία.

Τακτικά και λοιπά.
Γράφονται ολογράφως τακτικά αριθμητικά επίθετα, πολλαπλασιαστικά και υποπολλαπλασιαστικά, αναλογικά και περιληπτικά επίθετα καθώς και τα σύνθετα που προσδιορίζουν αριθμητικά το αντικείμενο, π.χ.: δέκατος τρίτος, εννιαπλάσιος, υποδεκαπλάσιος, τρακοσαριά, διακοσάρα, δεκαεπτασύλλαβος κτλ.

Πάγιες φράσεις.
Οι αριθμοί που περιλαμβάνονται σε στερεότυπες φράσεις γράφονται ολογράφως, π.χ.: Τα έχει τετρακόσια Παίρνει τρεις κι εξήνταΠέρασε από σαράντα κύματαΈνα κι ένα κάνουν δύο κτλ.

Πηγές:

1. Οδηγός της νεοελληνικής γλώσσας, επιμ. Άννα Ιορδανίδου, εκδόσεις Πατάκη.
2. Χανδριώτης, Ελλάδιος, Προφορά και στίξη, Λευκωσία 1972.
3. Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Νεοελληνική Γραμματική (της Δημοτικής), Θεσσαλονίκη 1973.
4. Ελληνικό Λεξικό, Τεγόπουλος-Φυτράκης.
5. Σακελλαρίου, Χάρης, Κλιτικό λεξικό δημοτικής, εκδόσεις Ι. Σιδέρης, Αθήνα.
6. Κριαράς Εμμανουήλ, Νέο ελληνικό λεξικό της σύγχρονης δημοτικής γλώσσας, Εκδοτική Αθηνών.

 

Βασικές οδηγίες για τη χρήση των σημείων στίξης

 

Σημεία στίξης

Τελεία | Άνω τελεία | Κόμμα | Δύο τελείες | Παύλα | Παρένθεση | Διπλή παύλα | Αγκύλες | Εισαγωγικά | Ομοιωματικά | Θαυμαστικό | Ερωτηματικό | Αποσιωπητικά | Αστερίσκος | Σταυρός | Ενωτικό | Υποδιαστολή | Απόστροφος | Παράγραφος | Συν, πλην | Διαστήματα και σημεία στίξης | Αριθμοί και σημεία στίξης

Τελεία ( . )

Η τελεία ανταποκρίνεται σε σταμάτημα ή κατέβασμα της φωνής. Σημειώνεται:

στο τέλος μια πρότασης και δείχνει πως ό,τι ειπώθηκε έχει ακέραιο νόημα: Το αυτοκίνητο είναι άσπρο.

ύστερα από μια συντομογραφία: π.χ., κτλ. Εξαιρούνται μερικές συντομογραφίες που σχετίζονται με τις διευθύνσεις του ορίζοντα, που δεν την παίρνουν, π.χ.: Α= Ανατολή, ανατολικός, ανατολικά, ΝΔ = νοτιοδυτικός, νοτιοδυτικά κτλ. Όταν πρόκειται, όμως, για προσδιορισμό τόπων, προσθέτουμε στις συντομογραφίες Α, Β κτλ. μια τελεία: η Β. Αμερική, η Ν. Ευρώπη κτλ.

σε πολυψήφιους αριθμούς, χωρίζοντας σε τριάδες τα ψηφία με αρχή από τα δεξιά (π.χ., 2.234.456). Οι τετραψήφιοι αριθμοί και οι χρονολογίες δε χρειάζονται τελεία (π.χ., 1821).

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί τελεία μετά από ένα απόλυτο αριθμητικό για να νοηθεί ως τακτικό: 9. = ένατος. (Η χρήση αυτή είναι σπάνια.)

Η τελεία του τέλους δε σημειώνεται σε τίτλους βιβλίων, σ’ επιγραφές και σ’ επικεφαλίδες.

Η τελεία και τα άλλα σημεία της στίξης:

Όταν υπάρχουν εισαγωγικά στο κείμενο, η τελεία σημειώνεται πάντα έξω από αυτά. Το ίδιο ισχύει στις περιπτώσεις χρήσης παρενθέσεων, αγκυλών κτλ. Ωστόσο, όταν μέσα στην παρένθεση υπάρχει ολόκληρη περίοδος, τότε η τελεία σημειώνεται μέσα στην παρένθεση.

Τελεία δεν σημειώνεται μετά το ερωτηματικό, το θαυμαστικό και τα αποσιωπητικά.

Άνω τελεία ( · )

· = Alt+0183

 

Η άνω τελεία δηλώνει αρκετά στενό νοηματικό σύνδεσμο με τα προηγούμενα και χρησιμεύει για να σημειώνουμε μικρότερη διακοπή παρά με την τελεία και μεγαλύτερη παρά με το κόμμα. Ειδικότερα η άνω τελεία:

Μέσα στην περίοδο χωρίζει ομάδες από προτάσεις. Οι προτάσεις αυτές χωρίζονται μεταξύ τους με κόμματα, π.χ.: Του Αισχύλου σώζονται τρεις τραγωδίες από τον τρωικό κύκλο, ο Αγαμέμνονας, οι Χοηφόρες, οι Ευμενίδες· του Σοφοκλή, ο Αίας, η Ηλέκτρα και ο Φιλοκτήτης.

Στο εσωτερικό μιας φράσης χωρίζει δυο μέρη της που σχετίζονται μεταξύ τους, αλλά και που έχουν διαφορές, ιδίως όταν το δεύτερο επεξηγεί ή έρχεται σε αντίθεση με το πρώτο, π.χ.: Αυτός δεν ήταν άνθρωπος· ήτανε θεριό, δράκος, του βουνού στοιχειό. Του πατέρα σου, όταν έλθης,/ δε θα βρης παρά τον τάφο·/ είμαι ομπρός του και σου γράφω/ μέρα πρώτη του Μαγιού. (Σολωμός).

Η άνω τελεία και τα άλλα σημεία της στίξης:

Όταν υπάρχουν στην πρόταση εισαγωγικά ή παρένθεση, η άνω τελεία σημειώνεται έξω από την παρένθεση ή τα εισαγωγικά.

Παρατήρηση: Η χρήση της άνω τελείας έχει ατονήσει σήμερα· στη θέση της χρησιμοποιείται το κόμμα ή η τελεία. Ένας επιπλέον λόγος για την ολοένα και αραιότερη χρήση της, αποτελεί το γεγονός της μη παρουσία της στο τυποποιημένο πληκτρολόγιο των υπολογιστών. Η εισαγωγή στο κείμενο πρέπει να γίνει με ειδική πληκτρολόγηση. Το σύμβολο της άνω τελείας αντιστοιχεί στο συνδυασμό πλήκτρων Alt+0183 (με το αριθμητικό πληκτρολόγιο). Μια καλή πρακτική, για όσους χρησιμοποιούν κειμενογράφους που το επιτρέπουν, είναι να αντιστοιχηθεί στην άνω τελεία μια απλή λειτουργία αυτόματης διόρθωσης κειμένου · μια απλή, αποτελεσματική και ευκολομνημόνευτη αλληλουχία πλήκτρων είναι τα δύο συνεχόμενα κόμματα “,,”.

Κόμμα ( , )

Το κόμμα χρησιμεύει συνήθως για να σημειώσουμε λογικό χωρισμό και μικρό σταμάτημα στο εσωτερικό της περιόδου, ή σε μεγάλες φράσεις για να δώσομε ευκαιρία σε αναπνοή, είτε για να κάνουμε το κείμενο να διαβάζετε ευκολότερα (λ.χ. σε θεατρικά κείμενα, διδακτικά βιβλία) ή για να προκαλέσουμε προσδοκία. Το κόμμα είναι το πιο συχνό σημείο της στίξης και η χρήση του είναι απαραίτητη προκειμένου ν’ αποφεύγονται παρανοήσεις και η ανάγνωση, ή η απαγγελία, να γίνεται ευκολότερη. Αν και δεν υπάρχουν απόλυτοι κανόνες για τη χρήση του κόμματος, σε γενικές γραμμές χρησιμεύει για να χωρίζουμε:

  • Μέσα στην πρόταση του όμοιους αναμεταξύ τους όρους, όταν του παραθέτουμε ασύνδετους, π.χ.: Η θάλασσα ήταν ήρεμη, γαλήνια, καθαρή.

Στην απαρίθμηση επιθέτων μπρος από ένα ουσιαστικό το κόμμα μπαίνει και πριν το τελευταίο επίθετο, όταν αυτό προσδιορίζει το ουσιαστικό ακριβώς όπως και τ’ άλλα: Με αργά, βαριά, κουρασμένα βήματα. Αλλά δεν μπαίνει όταν το τελευταίο επίθετο αποτελεί με το ουσιαστικό έννοια που την προσδιορίζουν τα προηγούμενα επίθετα: Με κέρασε άσπρο παλιό κρασί.

  • Την παράθεση και κάθε είδους επεξήγηση: Άρχισε μια βροχή, κατακλυσμός.– Ο Όλυμπος, το ψηλότερο βουνό της Ελλάδας, ήταν κατοικία των θεών.
  • Την κλητική: Νίκο, σου στέλνω σήμερα το γράμμα.– Πήρα το γράμμα σου, κύριε Γιώργο, και χαίρομαι που είσαι καλά.
  • Ένα μόριο ή ένα βεβαιωτικό (ή αρνητικό) επίρρημα στην αρχή της περιόδου, που χρησιμεύει για τη σύνδεση με τα προηγούμενα: Ναι, θα φύγω.– Όχι, δε θέλω.– Τότε, θα συμφωνήσουμε (δηλ. αφού είναι έτσι).
  • Τις κύριες από δευτερεύουσες προτάσεις – τις αιτιολογικές, τελικές (εκτός όταν εισάγονται με το να), αποτελεσματικές, υποθετικές, εναντιωματικές, χρονικές ή που εισάγονται με το χωρίς να, ιδίως όταν αυτές προηγούνται ή όταν είναι μεγάλες, π.χ.: Δεν πρέπει να ξεκινήσομε, γιατί ο καιρός άρχισε να χαλά.– Αν θέλεις, έλα.– Χωρίς να το καταλάβω, μου πήραν το πορτοφόλι.
  • Τις πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις όταν προηγούνται του ρήματος: Το τι έκρυβε η στάση της, ήταν δύσκολο να διαπιστωθεί. Αλλά: Ήταν δύσκολο να διαπιστωθεί το τι έκρυβε η στάση της..
  • Το ρήμα και τον αμέσως κατόπι του εμπρόθετο προσδιορισμό που φανερώνει αντίθεση, π.χ.: Περισσότερο έβλαψε, παρά ωφέλησε.
  • Τις συμπλεκτικές προτάσεις, π.χ.: Δε θα πάω στα Χανιά, ούτε στο Ρέθυμνο.– Και γενναίοι άνθρωποι ήταν, και τον εαυτό τους πρόσεχαν.
  • Τις διαζευκτικές προτάσεις, π.χ.: Ή θα σωθούμε, ή θα χαθούμε.
  • Τις αντιθετικές προτάσεις, π.χ.: Δεν έχομε εμείς, μα κάτι θα γίνει.– Ναι μεν είναι ακριβότερο, αλλά είναι το καλύτερο για τη δουλειά μου.
  • Τις συμπερασματικές προτάσεις: Να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα, ώστε… – Δεν είναι κακός, να (=ώστε να) μη μας δώσει νερό.
  • Το σύνδεσμο και, όταν αυτός έχει σημασία συνδέσμου που χρειάζεται κόμμα, π.χ.: Εσύ μαζεύεις, και (= ενώ) αυτός σκορπά.– Πήγαινε στο καλό, και (= γιατί) δε σ’ έχω ανάγκη.
  • Τους όρους μιας πρότασης που συνδέονται με τους συνδέσμους ή, είτε, μήτε, ούτε, όταν είναι περισσότεροι των δυο: Ούτε ο Κώστας, ούτε ο Γιώργος, ούτε Μαρία κατάφεραν να λύσουν το γρίφο. Αλλά: Ούτε ο Μπάμπης ούτε ο Θωμάς είπαν την αλήθεια.

Η δυσκολότερη περίπτωση είναι η θέση ή μη του κόμματος πριν από αναφορική πρόταση που ακολουθεί το υποκείμενο, επειδή η λανθασμένη χρήση του κόμματος έχει ως αποτέλεσμα την αλλαγή του νοήματος της πρότασης:

Τα δέντρα του κήπου που είναι καρποφόρα χρειάζονται λίπασμα.
( Η αναφορική πρόταση εδώ προσδιορίζει άμεσα το υποκείμενο. Καθορίζει ποια δέντρα του κήπου χρειάζονται λίπασμα, δηλαδή όσα δέντρα είναι καρποφόρα και όχι όλα.
Πέταξαν τα ροδάκινα που είχαν σαπίσει. (= Πέταξαν μόνο εκείνα από τα ροδάκινα που είχαν σαπίσει).

Τα δέντρα του κήπου, που είναι καρποφόρα, χρειάζονται λίπασμα.
(Εδώ μπορεί να παραλειφθεί η αναφορική πρόταση χωρίς να προκύψει αλλοίωση του νοήματος· δηλαδή τα δέντρα του κήπου, που όπως γνωρίζουμε είναι όλα καρποφόρα, χρειάζονται λίπασμα.)
Πέταξαν τα ροδάκινα, που είχαν σαπίσει. (= Πέταξαν όλα τα ροδάκινα τα οποία είχαν σαπίσει).

Το κόμμα και τα άλλα σημεία της στίξης:

  • Όταν παραθέτουμε τα λόγια κάποιου άλλου σε εισαγωγικά, σημειώνουμε το κόμμα έξω από τα εισαγωγικά μόνο όταν το απαιτεί η πρόταση: Κατορθώσαμε να πει «παραδίνομαι», γιατί τον κουράσαμε πάρα πολύ.
    Αντίθετα, δεν χωρίζουμε με κόμμα τις παρένθετες προτάσεις, μικρές ή μεγάλες, που δηλώνουν ποιος είπε τα λόγια που βρίσκονται στα εισαγωγικά: «Είμαστε έθνος ανάδελφο» είπε ο Πρόεδρος.
    Αν, όμως, αυτού του είδους οι προτάσεις υπάρχουν σε διαλόγους χωρίς εισαγωγικά (εισάγονται δηλαδή με παύλες), χρησιμοποιούνται πάντα με κόμμα:
    – Μπορείτε να πιείτε νερό, μας είπε ο περβολάρης.
  • Δεν σημειώνουμε κόμμα αμέσως μετά το ερωτηματικό και το θαυμαστικό.

Δύο τελείες ( : )

ή διπλή τελεία

ή πάνω και κάτω τελεία

Οι δύο τελείες δηλώνουν ότι θ’ ακολουθήσει παράθεμα από ξένο κείμενο, απόφθεγμα, παροιμία ή ευθύς λόγος. Χρησιμοποιείται ακόμη στις περιπτώσεις που αναλύομε ή ερμηνεύομε κάτι που έχομε καταγράψει, π.χ.: Σκεπτόμουν καθαρά τούτο: θα εκτελέσω όσο μπορώ καλύτερα το χρέος μου.

Η λέξη ύστερ’ από τις δύο τελείες γράφεται με αρχικό γράμμα κεφαλαίο όταν οι δύο τελείες έχουν τη θέση τελείας.

Παύλα ( – )

= Alt+0150

 

Η παύλα δηλώνει αλλαγή του συνομιλητή σ’ ένα γραπτό κείμενο διαλόγου όταν δεν χρησιμοποιούνται εισαγωγικά.

Επίσης χρησιμοποιείται για να φανεί μεγαλύτερη η αντίθεση των προηγούμενων με τ’ ακόλουθα, π.χ.: Ξεκίνησαν – μα δε θα φτάσουν ποτέ!

Η χρήση της παύλας δείχνει απότομη αλλαγή ή ανακολουθία στη φράση, π.χ.: Είδα το Μιχάλη προχθές – ο Γιάννης ήταν στο τηλέφωνο.

Η παύλα είναι δυνατό να χρησιμοποιηθεί στο τέλος μιας παραγράφου, αμέσως μετά την τελεία, δηλώνοντας ότι έχει ολοκληρωθεί ένα θέμα, μια νοηματική ενότητα. (Σημείωση: Από εδώ βγήκε και η φράση: «τελεία και παύλα», δηλαδή τελείωσε τελείως το ζήτημα.)

Επίσης, η παύλα μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε διάλογο, όταν διακόπτεται απότομα ο λόγος, σε αντίθεση με τα αποσιωπητικά, που δηλώνουν κυρίως: παύση, αποσιώπηση, αμηχανία κτλ.:
– Μπορώ να σας μιλή–
– Σταμάτα! Δεν σου επιτρέπω να μιλάς!

Παρένθεση [ ( ) ]

Διπλή παύλα ( – – )

Κοινό γνώρισμα και των δύο σημείων στίξης είναι ότι οι λέξεις που περικλείονται σ’ αυτά παρουσιάζουν, κατά τη γνώμη μας, λιγότερο ενδιαφέρον. Έχουν όμως και διαφορές μεταξύ τους, τις ακόλουθες:

Η παρένθεση χρησιμεύει για να περικλείσει και ν’ απομονώσει λέξη ή φράση ολόκληρη που επεξηγεί ή συμπληρώνει τα λεγόμενα, π.χ.: «Ο Όμηρος (Οδύσσεια 490) εξυμνεί τη ζωή.» «Το αυτοκίνητο (σαράβαλο) αγκομαχούσε στον ανήφορο…»

Παρένθεση χρησιμοποιούμε και μετά από μια περίοδο. Στις περιπτώσεις αυτές προηγείται άνω τελεία ή άλλο σημείο στίξης, π.χ.: «Θέλουν, μα δε βολεί να λησμονήσουν· (Μαβίλης).» «–Φοβάμαι κάτι χειρότερο! (φεύγουν από τη σκηνή).»

Η παρένθεση επίσης χρησιμεύει για να περικλείσει λέξεις ή φράσεις που μπορούν να παραλειφθούν. Αυτό συχνά το πετυχαίνομε και με τα κόμματα. Η παρένθεση πρέπει να χρησιμοποιείται στην περίπτωση αυτή, όταν τα παρένθετα λόγια αποχωρίζονται καθαρά στο νόημα και στη διατύπωση από το υπόλοιπο κείμενο και δεν υπάρχει σ’ αυτό λέξη που αναφέρεται στα λόγια μέσα στην παρένθεση.

Μέσα σε παρένθεση αναγράφονται οι παραπομπές: «Το γράμμα αποκτείνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί», είπε ο Παύλος· (Προς Κορινθίους Β’ 3.6).

Η παρένθεση μπορεί ν’ ακολουθεί ή και να έχει κατόπι της άλλη στίξη, ιδίως κόμμα. Μπορεί και ν’ αρχίζει με κεφαλαίο γράμμα. Η τελεία μπαίνει πριν κλείσει η παρένθεση όταν η παρένθεση αρχίζει με κεφαλαίο.

Η διπλή παύλα χρησιμοποιείται για να απομονωθεί μέρος της φράσης, όπως γίνεται και στην παρένθεση. Αυτό γίνεται ιδίως όταν όταν το μέρος αυτό δεν είναι τόσο δευτερότερο ώστε να κλειστεί σε παρένθεση. Το κλείσιμό του μέσα σε κόμματα θα μπορούσε να προκαλέσει ασάφεια, π.χ.: «Ο πατέρας μου –ελαφρύ το χώμα που τον σκέπασε– δεν ήθελε να με κάνει βοσκό.»

Αγκύλες [ ]

Χρησιμοποιούνται για ν’ απομονωθεί μια ένδειξη που βρίσκεται ήδη σε παρένθεση.

Εισαγωγικά ( « » )

« = Alt+0171

» = Alt+0187

‘ = Alt+0145

’ = Alt+0146

“ = Alt+0147

” = Alt+0148

„ = Alt+0132

 

Τα εισαγωγικά σημειώνονται στην αρχή και στο τέλος παραθεμάτων: Μου είπε: «Δε σε ξέρω καθόλου».

Επίσης όταν αναφέρομε λέξεις ή φράσεις που δεν ανήκουν στην κοινή γλώσσα ή που παίρνουν ένα ιδιαίτερο νόημα ή απόχρωση νοήματος στο λόγο μας: οι παλαιότεροι χρησιμοποιούσαν τη λέξη «σπουδαίος» με διαφορετικό νόημα· σήμαινε το μορφωμένο, το λόγιο.

Τίτλοι βιβλίων, θεατρικών έργων, ονόματα πλοίων, εφημερίδων, επιγραφές κτλ., τοποθετούνται μέσα σε εισαγωγικά.

Ύστερα από τα εισαγωγικά σημειώνεται, όταν χρειάζεται, η τελεία και η επάνω τελεία. Το κόμμα δε σημειώνεται, εκτός όταν με το κλείσιμο των εισαγωγικών τελειώνει φράση που απαιτεί κόμμα, π.χ.: «Είναι δυο η ώρα» είπε η Μαρία «τα μαγαζιά θα έχουν κλείσει».

Το ερωτηματικό και το θαυμαστικό σημειώνονται μέσα από τα εισαγωγικά του τέλους ( εκτός κι αν δεν ανήκουν στο κείμενο το κλεισμένο μέσα στα εισαγωγικά, και τότε μπαίνουν έξω από τα εισαγωγικά).

Όταν το κείμενο των εισαγωγικών συνεχίζεται και σε καινούργια παράγραφο, ξανασημειώνομε στην αρχή της τα εισαγωγικά του τέλους (»), ενώ η προηγούμενη παράγραφος κλείνει χωρίς εισαγωγικά.

Στη θέση των εισαγωγικών μπορούν να χρησιμοποιηθούν τα παλιότερα πνεύματα δασεία και ψιλή, μονά ή διπλά ανεστραμμένα (‘ ’ ή “ ”), κυρίως όταν χρειάζεται να υπογραμμιστεί μια λέξη ή φράση, που βρίσκεται ήδη μέσα σε εισαγωγικά.

Όταν ένα τμήμα κειμένου που βρίσκεται μέσα σε εισαγωγικά περιλαμβάνει λέξεις ή προτάσεις που πρέπει να κλειστούν σε άλλα εισαγωγικά, τότε χρησιμοποιούμε τα «ανωφερή εισαγωγικά» ή «διπλά κόμματα» (“ ” ή “ „).

Τα εισαγωγικά δεν είναι απαραίτητο να χρησιμοποιηθούν σε λέξεις που τυπώνονται με διαφορετική γραμματοσειρά. Αυτό συνήθως εφαρμόζεται στις περιπτώσεις παράθεσης μίας λέξης ή ενός τίτλου βιβλίου κτλ.

Εισαγωγικά επίσης χρησιμοποιούμαι στους διαλόγους, όταν δεν γίνεται χρήση της παύλας (για να διακρίνονται τα πρόσωπα):
«Τι είναι η ζωή;» μονολόγησε ο γερο-Θόδωρος.
«Ένα ποτήρι νερό.» συμπλήρωσε ο Γιάννης.

Όταν στους διαλόγους χρησιμοποιούνται παύλες, παραθέτουμε σε εισαγωγικά τους εσωτερικούς διαλόγους· δηλαδή, τα λόγια που σκέφτονται ή ανακαλούν τα πρόσωπα των διαλόγων:
– Περάστε, κύριε Γιώργο. Εδώ έχει δροσιά.
«Είναι καλύτερα να περάσω τώρα» σκέφτηκε ο κυρ-Γιώργος.
–Φχαριστώ κυρα-Φρόσω, έρχομαι.

Ομοιωματικά ( » )

Σημειώνονται για να μην επαναληφθεί λέξη που γράφτηκε ακριβώς στο ίδιο σημείο της προηγούμενης σειράς γραπτού κειμένου.

Θαυμαστικό ( ! )

Χρησιμοποιείται ύστερα από ένα επιφώνημα ή μια έκφραση που δηλώνει θαυμασμό, προσταγή, χαρά, ελπίδα, φόβο, ένα ξαφνικό αίσθημα, πάθος ή άλλο συναίσθημα, π.χ.: Ζήτω! Μακάρι! Πήγαινε! Ντροπή! Ίσια το τιμόνι! πρόσταξε ο πατέρας.

Το θαυμαστικό που δηλώνει ειρωνεία ή που σημειώνεται για να υπογραμμιστεί κάτι απίστευτο ή ανόητο, και που αναφέρεται σε λέξη μόνο της πρότασης, το βάζομε σε παρένθεση, π.χ.: Λέει πως ανέβηκε σε μια ώρα(!) στον Όλυμπο.– Η Σούλα είναι σπουδαία(!) νοικοκυρά.

Σημειώνουμε θαυμαστικό και σε προτάσεις ερωτηματικού τύπου αλλά πραγματικά επιφωνηματικές, π.χ.: Που καταντήσαμε! Και πιστεύεις κι εσύ τέτοια πράματα!

Το θαυμαστικό σημειώνεται μέσα από τα εισαγωγικά όταν ανήκει στα λόγια που κλείνονται σ’ αυτά, και έξω από αυτά όταν ανήκει στο κείμενο που εισάγει τα ξένα λόγια, π.χ.: «Ζήτω η Ελλάδα!» βροντοφώναξε.– Και ποιος δε θυμάται του Λεωνίδα το «μολών λαβέ»!

Η λέξη ύστερα από θαυμαστικό (εκτός όταν αυτό συνοδεύει ένα επιφώνημα) γράφεται με κεφαλαίο στην αρχή. Συνεχίζομε με μικρό γράμμα, όταν η συνέχεια συνδέεται άμεσα με τα προηγούμενα: «Ίσια τα πανιά!» πρόσταξε ο καπετάνιος.

Όταν η επιφωνηματική πρόταση αρχίζει από επιφώνημα, παραλείπουμε συνήθως από αυτό το θαυμαστικό: Αχ, και να φυσούσε λίγο!

Τα επιφωνήματα που παρατείνουν το τελευταίο φωνήεν, γράφονται κιόλας έτσι, π.χ.: άαα! ήταν φανταστικό!, έεε! πρόσεχε!, ώωω! την πατήσαμε!, άααχ!, πωπώωω!, όφουουου!, όχουουου!, άουουου! κτλ.

Το θαυμαστικό και τα άλλα σημεία της στίξης:

Για το θαυμαστικό ισχύουν τα ίδια που ισχύουν για το ερωτηματικό.

Ερωτηματικό ( ; )

Τοποθετείται στο τέλος κάθε ευθείας ερωτηματικής πρότασης, π.χ.: Θα πάμε για καφέ;– Είναι καλός χτίστης ο Γιάννης;

Η πλάγια ερώτηση δε χρειάζεται ερωτηματικό, π.χ.: Με ρώτησε γιατί δεν τον περίμενα.– Δεν έμαθα που πήγε.

Τοποθετημένο μετά μια λέξη, σε παρένθεση, δηλώνει ειρωνεία ή αμφιβολία ή αμφισβήτηση, π.χ.: Περηφανευόταν πως ήταν ο καλύτερος(;) κυνηγός.

Σε σειρά από ερωτήσεις σημειώνεται το ερωτηματικό μόνο στην τελευταία, όταν οι ερωτήσεις απαιτούν την ίδια απάντηση: Θέλεις να μείνεις μόνος, να υποφέρεις, να καταντήσεις αλκοολικός; Αλλά: Γιατί άργησες; πού ήσουν; τι έκανες; (Παρατήρηση: στην περίπτωση μικρών προτάσεων δεν είναι αναγκαίο το πρώτο γράμμα μετά το ερωτηματικό να είναι κεφαλαίο. Αλλά: Μάνα τι έχεις και βογκάς; Τι κακό σου ‘καμε ο γιος σου; Σε παράκουσε, λόγο σου αντιγύρισε ποτέ;

Οι διμερείς (ή πολυμερείς) ερωτήσεις παίρνουν ερωτηματικό στο πρώτο μέρος και τελεία στο δεύτερο, που διαζευγνύετε από το πρώτο, π.χ.: Έρχεσαι σα φίλος; ή σαν εχθρός.– Αυτό είναι κουνουπίδι; είναι λάχανο; ή είναι μπρόκολο.

Το ερωτηματικό σημειώνεται μέσα από τα εισαγωγικά όταν ανήκει στα λόγια που κλείνονται σ’ αυτά, και έξω από αυτά όταν ανήκει στο κείμενο που εισάγει τα ξένα λόγια, π.χ.: «Πού πάμε;» βροντοφώναξε.– Ποιος είπε το «μολών λαβέ»;

Η λέξη ύστερα από ερωτηματικό γράφεται με κεφαλαίο στην αρχή. Συνεχίζομε με μικρό γράμμα, όταν η συνέχεια συνδέεται άμεσα με τα προηγούμενα: «Είστε καλά;» ξαναρώτησε και έφυγε, κλείνοντας την πόρτα πίσω του.

Το ερωτηματικό και τα άλλα σημεία της στίξης:

  • Δεν μπαίνει ποτέ κόμμα μετά από ερωτηματικό: – Πάλι πήρες άδεια από τη σημαία; με ρώτησε γελώντας πονηρά.
    Παρατήρηση: η ίδια πρόταση μπορεί να γραφεί ισοδύναμα με τη χρήση του κόμματος, αλλά χρησιμοποιώντας εισαγωγικά: «Πάλι πήρες άδεια από τη σημαία;» με ρώτησε γελώντας πονηρά.
  • Το ερωτηματικό σημειώνεται μέσα στην παρένθεση, στα εισαγωγικά, τις διπλές παύλες κτλ., μόνον όταν ολόκληρη η ευθεία ερώτηση είναι παρενθετική: Μας άφησε να σκεφτόμαστε διάφορα (μήπως ήταν κι η πρώτη φορά;), πριν μας εξηγήσει …
  • Όταν υπάρχουν αποσιωπητικά, το ερωτηματικό σημειώνεται πριν από αυτά:
    – Είναι λογικό να μη μας λέει τίποτα;
  • Όταν υπάρχουν εισαγωγικά, το ερωτηματικό μπαίνει μέσα σ’ αυτά, εκτός κι αν δεν ανήκει στο κείμενο που βρίσκεται μέσα σ’ αυτά: «Τι καιρό κάνει σήμερα;» με ρώτησε η Μαρία.
    Αλλά: Σε ρώτησε πράγματι «Τι καιρό κάνει σήμερα;»; Η Μαρία με ρώτησε: «Τι καιρό κάνει σήμερα;».

Αποσιωπητικά ( … )

Τα αποσιωπητικά σημειώνονται όταν δεν τελειώνουμε τη φράση. Επίσης όταν σε παράθεμα από συγγραφέα παραλείπομε ένα τμήμα φράσης ή και φράσεις ολόκληρες· στις περιπτώσεις αυτές τα αποσιωπητικά τοποθετούνται μέσα σε αγκύλες: Για την απάντηση στο ερώτημα των εξετάσεων, δείτε στη σελίδα 41 του βιβλίου την παράγραφο: «Από τη σοβαρότητα [...] είναι επανάσταση των ιδεών.».

Με τα αποσιωπητικά δηλώνεται επίσης θαυμασμός, ειρωνεία, συγκίνηση, φόβος, δισταγμός, ντροπή, περιφρόνηση, απειλή κτλ., για όσα θα σημειωθούν αμέσων κατόπιν, π.χ.: «Μην ξανάρθεις αδιάβαστος, γιατί…» «Κι έπειτα… έπειτα όλα τέλειωσαν.»

Aποσιωπητικά σημειώνομε, σ’ ορισμένες περιπτώσεις, και μετά από θαυμαστικό ή ερωτηματικό, στις περιπτώσεις αυτές δείχνουν ένα σταμάτημα στην ομιλία, π.χ.: «Και τι δε θα ‘κανα! … Φτάνει να μ’ άφηνες.» «Πώς μας θωρείς ακίνητος; …»

Αποσιωπητικά χρησιμοποιούμε και στην περίπτωση δισταχτικής ομιλίας, χωρίς ν’ αποσιωπούμε τίποτα, προκειμένου να τονιστούν εκείνα που θ’ ακολουθήσουν.

Σταυρός ( † )

† = Alt+0134

 

Συχνά συνοδεύει τη χρονολογία θανάτου ενός προσώπου.

Αστερίσκος ( * )

Στο τέλος μιας λέξης δηλώνει παραπομπή σε υποσημείωση κειμένου. Σε φιλολογικά κείμενα στην αρχή μια λέξης δηλώνει ότι η λέξη είναι υποθετική. Κοντά σε μια χρονολογία δηλώνει τη γέννηση ενός προσώπου.

Ενωτικό ( – )

Βάζουμε ενωτικό στο τέλος της αράδας όταν η λέξη δε χωράει ολόκληρη και θα πρέπει να συλλαβιστεί.

Σημειώνεται ενωτικό συνήθως σε μακρόσυρτες συνθέσεις λέξεων: κοινωνικο-οικονομικός. Απαραίτητο είναι όταν σε περίπτωση βραχυλογίας χρησιμοποιούνται δύο παράλληλες λέξεις: πρωί-βράδυ, μέρα-νύχτα.

Βάζουμε ενωτικό ύστερα από τα προταχτικά: αγια-, αϊ-, γερο-, γρια-, θεια-, κυρα-, μαστρο-, μπαρμπα-, παπα-, χατζη-, όταν πάνε μπροστά από κύριο όνομα, π.χ.: αγια-Μαρίνα, αϊ-Γιώργης, γερο-Δήμος, κυρα-Ρήνη, μαστρο-Νικόλας, μπαρμπα-Γιάννης, παπα-Κωστής κτλ. Οι προταχτικές λέξεις δεν παίρνουν τόνο.

Χρησιμοποιούμε ενωτικό στην απαρίθμηση ή παράθεση σταθμών δρομολογίων, π.χ.: Η γραμμή Ηρακλείου – Χανίων. Το ταξίδι Πειραιά – Ηράκλειο διαρκεί δέκα ώρες.

Τοποθετούμε ενωτικό στα σύνθετα παραθετικά, δηλαδή σε ονοματικά σύνολα που αποτελούνται από δύο ομοιόπτωτες λέξεις με ιδιαίτερη σημασιολογική σημασία, π.χ.: ταξίδι-αστραπή, λέξη-κλειδί, πλοίο-φάντασμα κτλ.

Στις περιπτώσεις ελληνικών ή ξενικών κυρίων ανθρωπονυμικών ονομάτων που αποτελούνται από δύο μικρά ονόματα, σημειώνεται το ενωτικό μόνο όταν χρησιμοποιούνται και τα δύο μαζί για να προσδιορίσουν τον ίδιο άνθρωπο: Ζακ-Υβ Κουστό, Αντρέ-Μαρί Αμπέρ, Άννα-Μαρία κτλ. Αντίθετα, όταν υπάρχουν δύο μικρά ονόματα τα οποία δεν χρησιμοποιούνται ταυτόχρονα, τότε το ενωτικό δε σημειώνεται: Αντώνιος Εμμανουήλ Κατακουζηνός, Ηλέκτρα Ελένη Μαυρογένη· αλλά, Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης.

Το ενωτικό χρησιμοποιείται σ’ όλες τις περιπτώσεις των ελληνικών ονομάτων με δύο επώνυμα: Θανάσης Πετσάλης-Διομήδης, Κατερίνα Περισυνάκη-Κουτρούλη.

Βάζουμε ενωτικό σε εμπορικούς τίτλους ή επωνυμίες επιχειρήσεων, π.χ.: Αγραφιώτης – Πουρνάρας και Σία.

Το ενωτικό σημειώνεται στο τέλος ή στην αρχή ενός γλωσσικού τύπου, για να δειχτεί πως αυτός δε γράφεται ολόκληρος: μονο-, δηλαδή λέξεις που αρχίζουν από το μονο.

Σημειώνουμε το ενωτικό σε φράσεις που λειτουργούν ως ένα όνομα: το σ’ αγαπώ-σε-μισώ, ο φίλος μου ο Αυτός-που-γίνεται-τύφλα κτλ.

Δεν παίρνουν ενωτικό τα κυρ, πάτερ και καπετάν, π.χ:: ο κυρ Αντώνης, ο πάτερ Γεώργιος, ο καπετάν Μιχάλης κτλ.

Το ενωτικό ανάμεσα σε όμοιες λέξεις συνήθως αποφεύγεται, π.χ.: Προχώρα σιγά σιγά. Περπατούσαμε άκρη άκρη στο δρόμο.

Υποδιαστολή ( , )

Σημειώνεται στην αναφορική αντωνυμία ό,τι (= καθετί) και στο χρονικό σύνδεσμο ό,τι (= μόλις): ό,τι μου πεις θα το κάμω.– Ό,τι ήρθε.

Σ’ ένα δεκαδικό αριθμό χωρίζει το ακέραιο μέρος από το δεκαδικό: (3,14).

Απόστροφος ( ‘ )

Σημειώνεται στην έκθλιψη: απ’ αυτά· στην αφαίρεση: μου ‘πε· στην αποκοπή: φέρ’ το.

Παράγραφος ( § )

§ = Alt+0167

 

Δηλώνεται μικρή διακοπή στο λόγο, ιδίως όταν ο λόγος προχωρεί σε διαφορετικό κύκλο ιδεών. Η έναρξη παραγράφου δηλώνεται με αλλαγή σειράς, και το ξεκίνημα της γραφής λίγο πιο μέσα από τη συνηθισμένη αρχή της σειράς.

Συν, πλην ( ± )

± = Alt+0177

 

Όταν βρίσκεται κοντά σε μια χρονολογία, σημαίνει το περίπου, τη μη βεβαιότητα σε σχέση με τη χρονολογία.

Αριθμοί και σημεία στίξης

Το κόμμα χρησιμοποιείται για να χωρίζει τις ακέραιες μονάδες από το δεκαδικό μέρος του αριθμού. Οι πολυψήφιοι αριθμοί παριστάνονται ανά ομάδες τριών ψηφίων· κάθε ομάδα τριών ψηφίων χωρίζεται από την προηγούμενη ή την επόμενη με σταθερό ημιδιάστημα (Ctrl + Shift + Space). Τα δεκαδικά ψηφία δεν χωρίζονται μεταξύ τους. Εναλλακτικά, στη θέση του ημιδιαστήματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί η τελεία. Για παράδειγμα:

Η απόσταση μεταξύ αυτών των δύο περιοχών είναι 1 256 456,1256 μέτρα. Το βάρος του χαμένου φορτίου ήταν 2.526.253,145 κιλά.

Ο διαχωρισμός σε ομάδες των τριών ψηφίων δεν συνηθίζεται στην περίπτωση των χρονολογιών. Για παράδειγμα:

Η Επανάσταση του 1821. Η καταστροφή του συντελέστηκε το 4500 π.Χ. Η περιοχή κατοικήθηκε πολύ πριν το 10500 π.Χ.

 
               
               
               
               
               
               
 

 

Πηγές:

1. Οδηγός της νεοελληνικής γλώσσας, επιμ. Άννα Ιορδανίδου, εκδόσεις Πατάκη.
2. Χανδριώτης, Ελλάδιος, Προφορά και στίξη, Λευκωσία 1972.
3. Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Νεοελληνική Γραμματική (της Δημοτικής), Θεσσαλονίκη 1973.
4. Ελληνικό Λεξικό, Τεγόπουλος-Φυτράκης.
5. Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Διοργανικό εγχειρίδιο σύνταξης κειμένων, http://eur-op.eu.int/general/el/code_el.htm
6. Σακελλαρίου, Χάρης, Κλιτικό λεξικό δημοτικής, εκδόσεις Ι. Σιδέρης, Αθήνα.
7. Κριαράς Εμμανουήλ, Νέο ελληνικό λεξικό της σύγχρονης δημοτικής γλώσσας, Εκδοτική Αθηνών.